سهام عدالت به عنوان یکی از بزرگترین طرح های توزیع ثروت در تاریخ اقتصاد ایران، از زمان اجرا تا کنون فراز و نشیبهای بسیاری را پشت سر گذاشته است. این طرح که با هدف واگذاری سهام شرکتهای دولتی به اقشار کم درآمد جامعه کلید خورد، اکنون به بخش جدایی ناپذیر زندگی مالی بیش از ۴۹ میلیون ایرانی تبدیل شده است. در آستانه سال نو، موج جدیدی از پرسش ها درباره زمان واریز سود، مبلغ آن، ارزش فعلی سهام و تکلیف جاماندگان و وراث متوفیان مطرح شده است.
در این گزارش، خبرنگار گسترش نیوز به بررسی صفر تا صد این طرح، از نحوه شکل گیری تا آخرین تحولات آن در اسفند ماه ۱۴۰۴ میپردازد.
ایده اولیه سهام عدالت به سال ۱۳۸۵ بازمیگردد. دولت نهم با هدف توانمندسازی اقتصادی خانوارهای کمدرآمد و تحقق اصل ۴۴ قانون اساسی، اقدام به واگذاری سهام شرکتهای دولتی به مردم کرد. در فاز نخست، حدود ۴۹ میلیون نفر از اقشار مختلف جامعه، از جمله روستاییان، عشایر، کارگران فصلی و تحت پوششان نهادهای حمایتی مانند کمیته امداد و بهزیستی، مشمول دریافت این سهام شدند. ارزش اسمی اولیه این سبدها بسته به دهک های مختلف، ۵۰۰ هزار تومان و یک میلیون تومان تعیین شد که بعدها با اعمال افزایش سرمایه شرکتها، مبالغ دقیقتری مانند ۴۹۲ هزار تومان، ۵۳۲ هزار تومان و یک میلیون تومان برای محاسبات مبنای عمل قرار گرفت.
برای سالهای متمادی، این سهام قابلیت فروش نداشت و سود حاصل از آن نیز به دلیل نقدشوندگی پایین و فرآیندهای اداری پیچیده، وصول نمیشد. نقطه عطف این طرح در سال ۱۳۹۹ رقم خورد. با ابلاغ سیاست های جدید، فرآیند آزادسازی سهام عدالت کلید خورد و سهامداران مجبور به انتخاب بین دو روش "مستقیم" و "غیرمستقیم" برای مدیریت سهام خود شدند. از آن تاریخ به بعد، واریز سود سهام به صورت منظمتری در دستور کار قرار گرفت و شرکت سپردهگذاری مرکزی اوراق بهادار و تسویه وجوه (سمات) به عنوان متولی اصلی پرداخت، موظف به جمعآوری سود از شرکتهای سرمایهپذیر و واریز آن به حساب سهامداران شد.
بررسی روند واریز سود از اولین دوره آزادسازی تا کنون نشان میدهد که این پرداختها عمدتاً به صورت مرحله ای و با فاصله زمانی مشخص انجام شده است. در سالهای اولیه آزادسازی، سودها بعضاً یکجا و در مقاطع مختلف سال واریز میشد. اما از حدود چهار سال پیش تاکنون، رویه تقریباً ثابتی شکل گرفته است. بر این اساس، سود عملکرد هر سال مالی، معمولاً در دو یا سه نوبت و طی سال مالی بعد پرداخت میشود. بخش اول سود اغلب در نیمه دوم سال (پاییز یا اوایل زمستان) و بخش نهایی آن همواره در روزهای پایانی سال و نزدیک به عید نوروز واریز شده است. این رویه به یک عادت برای سهامداران تبدیل شده است که منتظر یک واریزی قابل توجه در اسفند ماه باشند تا بخشی از هزینه های شب عید خود را پوشش دهند.
بر اساس آخرین آمار رسمی، تا کنون چندین مرحله واریز سود پس از آزادسازی انجام شده است. آخرین مورد از این واریزیها، مربوط به مرحله نخست سود عملکرد سال مالی ۱۴۰۳ بود که طی روزهای ۱۷ تا ۱۹ دیماه ماه ۱۴۰۴ به حساب بیش از ۴۴ میلیون سهامدار واریز شد. مبالغ واریزی در این مرحله برای دارندگان سبدهای مختلف به شرح زیر بوده است:
دارندگان سبد ۴۵۲ هزار تومانی، مبلغ ۵۱۵ هزار تومان دریافت کردند.
دارندگان سبد ۴۹۲ هزار تومانی، مبلغ ۵۶۱ هزار تومان دریافت کردند.
دارندگان سبد ۵۳۲ هزار تومانی، مبلغ ۶۰۷ هزار تومان دریافت کردند.
دارندگان سبد یک میلیون تومانی، مبلغ یک میلیون و ۱۴۱ هزار تومان دریافت کردند.
این ارقام نشاندهنده عملکرد شرکتهای سرمایهپذیر در سال مالی ۱۴۰۳ است. حال پرسش اصلی این است که آیا قبل از شروع سال جدید (۱۴۰۵)، واریزی دیگری خواهیم داشت یا خیر؟ با استناد به رویه چهار سال اخیر و اظهارات مسئولان مرتبط، پاسخ به این سوال مثبت است. بررسیها نشان میدهد که در تمام سالهای گذشته، همواره یک مرحله از پرداخت سود در اسفند ماه انجام شده است. اگرچه تا لحظه تنظیم این گزارش، اطلاعیه رسمی و قطعی از سوی شرکت سپردهگذاری مرکزی درباره زمان دقیق واریز منتشر نشده، اما قرائن و شواهد حاکی از آن است که واریز مرحله پایانی سود سال ۱۴۰۳ (یا بخشی از آن) در روزهای باقیمانده تا پایان سال ۱۴۰۴ انجام خواهد شد.
در مورد مبلغ این واریزی، باید توجه داشت که رقم نهایی پس از تجمیع کامل سود شرکتهای سرمایهپذیر تعیین میشود. با این حال، بر اساس عملکرد سال گذشته و پیشبینیهای موجود، میتوان برآوردی تقریبی ارائه داد. انتظار میرود مبلغ واریزی برای دارندگان سهام ۵۰۰ هزار تومانی (۴۹۲ و ۵۳۲ هزار تومانی) در مرحله بعدی، رقمی بین ۷۰۰ تا ۹۰۰ هزار تومان باشد. برای دارندگان سهام یک میلیون تومانی نیز پیشبینی میشود مبلغی حدود یک میلیون و ۴۰۰ هزار تومان تا یک میلیون و ۶۰۰ هزار تومان واریز گردد. البته این ارقام قطعی نبوده و پس از اعلام رسمی، صحت آنها تأیید خواهد شد.
در کنار واریز سود، ارزش روز سهام عدالت نیز همواره مورد توجه سهامداران بوده است. بر اساس آخرین معاملات بازار بورس در پایان روز کاری چهارم اسفند ماه ۱۴۰۴، ارزش سهام عدالت با توجه به نوسانات قیمت سهام شرکتهای موجود در پرتفوی، رقم قابل توجهی را نشان میدهد. برای دارندگان سبد ۵۳۲ هزار تومانی، ارزش سهام آنها به ۸ میلیون و ۶۳۴ هزار و ۹۶۴ تومان رسیده است. همچنین ارزش سبد ۴۹۰ هزار تومانی با احتساب تمام افزایش سرمایههای شرکتهای بورسی، به ۷ میلیون و ۷۲۸ هزار و ۹۶ تومان بالغ شده است. این ارقام بیانگر رشد چند برابری ارزش دارایی سهامداران نسبت به ارزش اسمی اولیه سهام آنهاست. گفتنی است که در سبد سهام عدالت، شرکتهای بزرگی از جمله پتروشیمی خلیج فارس (فارس)، فولاد مبارکه (فولاد)، ملی مس (فملی)، پالایش نفت اصفهان (شپنا) و بانکهای ملت، صادرات و تجارت حضور دارند.
در خصوص جاماندگان سهام عدالت، این موضوع همچنان یکی از مطالبات اصلی بخشی از جامعه است. جاماندگان به افرادی گفته میشود که در دهه گذشته مشمول دریافت سهام عدالت بودند اما به دلایلی مانند عدم ثبتنام در مهلت مقرر یا مشکلات اداری، سهامی به آنها تعلق نگرفت. بر اساس آخرین اخبار، در سال ۱۴۰۴ تمرکز اصلی بر تخصیص سهام به نوزادان متولد ۱۴۰۱ به بعد بوده است و والدین میتوانند از طریق درگاه ملی دولت هوشمند (my.gov.ir) برای فرزندان خود اقدام کنند. با این حال، برای جاماندگان قدیمی (سایر دهکها)، تاکنون ثبت نام گسترده و جدیدی آغاز نشده است. مسئولان مربوطه اعلام کردهاند که پیگیری برای تعیین تکلیف این افراد ادامه دارد و پیشبینی میشود در آینده نزدیک در این خصوص تصمیمگیری شود. نکته مهم برای همه جاماندگان احتمالی، فعال بودن در سامانه سجام است، زیرا هرگونه تخصیص یا دریافت سود در آینده منوط به ثبتنام و احراز هویت در این سامانه خواهد بود.
وضعیت سهام عدالت متوفیان و واریز سود به وراث نیز از دیگر مسائل مهم است. بر اساس قوانین، سهام عدالت به عنوان بخشی از دارایی متوفی، به وراث قانونی او منتقل میشود. فرآیند انتقال معمولاً از طریق سامانه میراث (میراث) و پس از طی مراحل قانونی تقسیم ارث انجام میگیرد. با این حال، چالش اصلی که هماکنون وجود دارد، بسته بودن سامانه ثبت شماره شبا برای وراثی است که فرآیند انحصار وراثت و انتقال سهام را تکمیل کردهاند. مسئولان تعاونی سهام عدالت اعلام کردهاند که هیچ مانع قانونی برای پرداخت سود به وراث وجود ندارد، اما تا زمان بازگشایی این سامانه توسط شرکت سپردهگذاری مرکزی، امکان معرفی شماره شبای جدید برای واریز سود وجود ندارد و به همین دلیل، سود متوفیان به وراث پرداخت نمیشود. امید میرود با بازگشایی این سامانه در آینده نزدیک، این مشکل نیز برطرف شده و وراث بتوانند از سود سهام عدالت عزیزان از دست رفته خود بهره مند شوند.
