گسترش نیوز: ارمنستان سالهاست که در تأمین انرژی خود به دو شریک اصلی یعنی ایران و روسیه وابسته بوده است. گاز ایران از طریق خطوط انتقال مرزی و برق روسیه از طریق زیرساختهای قدیمی، ستون فقرات انرژی این کشور را تشکیل دادهاند. اما در ماههای اخیر، نشانههایی از تغییر در این الگو دیده میشود؛ نشانههایی که از تلاش ارمنستان برای تنوعبخشی به منابع انرژی حکایت دارند.
یکی از دلایل اصلی این تغییر، افزایش تنشهای سیاسی در منطقه و نگرانی از وابستگی بیش از حد به بازیگران سنتی است. ارمنستان که در سالهای گذشته با بحرانهای امنیتی و اقتصادی مواجه بوده، اکنون به دنبال کاهش ریسکهای ژئوپلیتیکی از طریق همکاری با بازیگران جدید مانند اتحادیه اروپا و چین است. این همکاریها شامل سرمایهگذاری در انرژیهای تجدیدپذیر، توسعه زیرساختهای برق و گاز، و حتی مذاکره برای واردات LNG از مسیرهای جدید است.
از سوی دیگر، تحریمهای بینالمللی علیه روسیه و محدودیتهای بانکی علیه ایران، توان این دو کشور را در حفظ جایگاه سنتیشان در بازار انرژی ارمنستان کاهش داده است. شرکتهای روسی با مشکلات مالی و فنی مواجهاند و ایران نیز با چالشهای انتقال پول و تجهیزات روبهروست. این وضعیت باعث شده ارمنستان بهدنبال گزینههایی با ریسک کمتر و پایداری بیشتر باشد.
در همین راستا، پروژههای مشترک میان ارمنستان و کشورهای اروپایی برای احداث نیروگاههای خورشیدی و بادی در مناطق مرکزی این کشور آغاز شدهاند. این پروژهها نهتنها ظرفیت تولید داخلی انرژی را افزایش میدهند، بلکه وابستگی به واردات را نیز کاهش میدهند. در بلندمدت، این تغییرات میتوانند ساختار بازار انرژی ارمنستان را بهطور کامل دگرگون کنند.
یکی از مهمترین نشانههای این تغییر، افزایش واردات تجهیزات انرژی از کشورهای اروپایی و آسیایی است. در سال گذشته، حجم واردات پنلهای خورشیدی از آلمان و چین به ارمنستان بیش از ۴۰ درصد رشد داشته است. این رشد نشاندهنده تمایل جدی دولت ارمنستان به توسعه انرژیهای پاک و کاهش وابستگی به منابع سنتی است.
همچنین، مذاکراتی میان ارمنستان و گرجستان برای اتصال شبکه برق دو کشور در جریان است. این اتصال میتواند به ارمنستان امکان دهد تا از برق تولیدشده در نیروگاههای آبی گرجستان بهرهمند شود. چنین اقدامی نهتنها تنوع منابع را افزایش میدهد، بلکه به کاهش هزینههای تأمین انرژی نیز کمک میکند.
در حوزه گاز، ارمنستان بهدنبال توسعه زیرساختهای ذخیرهسازی و انتقال LNG از طریق دریای سیاه است. این پروژهها اگرچه در مراحل ابتدایی هستند، اما نشاندهنده تغییر نگاه راهبردی این کشور به تأمین انرژیاند. در صورت موفقیت، ارمنستان میتواند بخشی از گاز مورد نیاز خود را از منابع غیرایرانی تأمین کند.
در همین حال، شرکتهای روسی فعال در حوزه انرژی با کاهش سرمایهگذاری و خروج تدریجی از برخی پروژهها مواجه شدهاند. این روند، فضای بیشتری برای ورود بازیگران جدید فراهم کرده است. شرکتهای اروپایی و آسیایی با ارائه پیشنهادهای جذابتر، در حال جایگزینی با شرکای سنتی هستند.
این تغییرات در سطح سیاستگذاری نیز بازتاب یافتهاند. دولت ارمنستان در برنامه توسعه پنجساله خود، بر کاهش وابستگی به واردات انرژی و افزایش تولید داخلی تأکید کرده است. این برنامه شامل حمایت از سرمایهگذاری خارجی، اصلاح تعرفهها و تسهیل مجوزهای ساخت نیروگاههای جدید است.
برای ایران، کاهش نقش در بازار انرژی ارمنستان میتواند پیامدهای اقتصادی و سیاسی قابلتوجهی داشته باشد. صادرات گاز به ارمنستان نهتنها منبع درآمد، بلکه ابزار نفوذ منطقهای محسوب میشود. اگر این مسیر محدود شود، ایران بخشی از قدرت چانهزنی خود را از دست خواهد داد
روسیه نیز با چالش مشابهی مواجه است. شرکتهای انرژی روسی که سالها در ارمنستان فعال بودند، اکنون با رقابت شدید از سوی شرکتهای اروپایی و آسیایی روبهرو هستند. این رقابت، سهم بازار روسیه را کاهش داده و جایگاه سنتی این کشور را تهدید میکند.
در سطح منطقهای، تغییرات در بازار انرژی ارمنستان میتواند به بازتعریف روابط قدرت منجر شود. کشورهایی مانند ترکیه، گرجستان و حتی آذربایجان، با توجه به موقعیت جغرافیایی و زیرساختهای انرژی، ممکن است نقش پررنگتری در تأمین انرژی ارمنستان ایفا کنند. این تحول میتواند توازن ژئوپلیتیکی قفقاز را دگرگون کند.
از سوی دیگر، اتحادیه اروپا با حمایت از پروژههای انرژی پاک در ارمنستان، بهدنبال افزایش نفوذ خود در منطقه است. این حمایتها نهتنها اقتصادی، بلکه سیاسی نیز هستند و میتوانند به تقویت روابط بروکسل با ایروان منجر شوند. در بلندمدت، این روابط میتوانند جایگزین روابط سنتی با تهران و مسکو شوند.
در چنین فضایی، ایران و روسیه باید بهدنبال راهکارهایی برای حفظ جایگاه خود باشند. این راهکارها میتوانند شامل ارائه پیشنهادهای رقابتیتر، سرمایهگذاری مشترک، یا حتی بازنگری در سیاستهای منطقهای باشند. بدون چنین اقدامات، احتمال عقبنشینی از بازار انرژی ارمنستان بسیار بالا خواهد بود.
با وجود همه این تحولات، هنوز فرصتهایی برای ایران وجود دارد. نزدیکی جغرافیایی، تجربه همکاریهای گذشته، و زیرساختهای موجود، مزیتهایی هستند که میتوانند در صورت مدیریت صحیح، حفظ شوند. اما این امر نیازمند بازنگری در سیاستهای انرژی و منطقهای ایران است.
یکی از گزینههای پیشرو، توسعه همکاریهای سهجانبه با ارمنستان و کشورهای ثالث مانند گرجستان یا چین است. چنین همکاریهایی میتوانند به ایجاد پروژههای مشترک و افزایش اعتماد متقابل منجر شوند. همچنین، ایران میتواند با ارائه فناوریهای نوین و خدمات فنی، جایگاه خود را در بازار حفظ کند.
در حوزه دیپلماسی انرژی، ایران باید فعالتر عمل کند. حضور در نشستهای منطقهای، ارائه پیشنهادهای شفاف و قابل اجرا، و تعامل با نهادهای بینالمللی میتواند به تقویت موقعیت ایران کمک کند. در غیر این صورت، فضای بازار بهسرعت توسط رقبا اشغال خواهد شد.
در نهایت، آینده بازار انرژی ارمنستان به عوامل متعددی بستگی دارد؛ از جمله تحولات سیاسی داخلی، روابط خارجی، و توان اجرایی پروژهها. ایران اگر بخواهد در این بازار باقی بماند، باید با واقعیتهای جدید سازگار شود و از نگاه سنتی فاصله بگیرد.
این گزارش نشان میدهد که پایان عصر انرژی ایران و روسیه در ارمنستان، اگرچه قطعی نیست، اما محتمل است. در چنین شرایطی، تصمیمگیریهای هوشمندانه و بهموقع میتواند تفاوت میان عقبنشینی و تثبیت جایگاه را رقم بزند.
روسیه در سالهای اخیر با وجود فشارهای اقتصادی، تحریمهای گسترده و کاهش نفوذ ژئوپلیتیکی، همچنان تلاش میکند جایگاه خود را در بازار انرژی ارمنستان حفظ کند. این کشور بهخوبی میداند که از دست دادن ارمنستان، تنها یک عقبنشینی اقتصادی نیست، بلکه به معنای از دست دادن یکی از معدود نقاط اتکای راهبردی در قفقاز جنوبی است. به همین دلیل، مسکو با وجود محدودیتهای مالی، همچنان در پروژههای انرژی ارمنستان حضور دارد و حتی در برخی موارد حاضر شده با قیمتهای کمتر یا شرایط آسانتر، قراردادهای جدیدی پیشنهاد دهد تا رقبای اروپایی و آسیایی را از میدان خارج کند.
در این مسیر، روسیه بهطور آشکار نشان داده که حفظ نفوذش در ارمنستان برایش اولویت دارد، حتی اگر این روند به کاهش نقش ایران در معادلات انرژی این کشور منجر شود. مسکو از این واقعیت آگاه است که هرگونه خلأ در بازار انرژی ارمنستان، بلافاصله توسط بازیگران جدید پر میشود؛ از جمله اتحادیه اروپا، چین یا حتی آذربایجان. بنابراین، روسیه ترجیح میدهد سهم ایران کاهش یابد اما سهم خودش ثابت بماند. این رویکرد در سالهای اخیر در قالب قراردادهای بلندمدت گاز، سرمایهگذاری در شبکه برق و حتی پیشنهادهای جدید برای توسعه زیرساختهای انرژی ارمنستان دیده شده است.
در عمل، روسیه از ابزارهای مختلفی برای حفظ جایگاه خود استفاده میکند؛ از تخفیفهای انرژی گرفته تا ارائه وامهای کمبهره برای توسعه شبکههای انتقال. این اقدامات در ظاهر اقتصادیاند، اما در واقع بخشی از یک راهبرد بزرگتر برای جلوگیری از نفوذ رقبای منطقهای و فرامنطقهای هستند. در این میان، ایران که سالها شریک انرژی ارمنستان بوده، به دلیل محدودیتهای بانکی، مشکلات انتقال پول و فشارهای سیاسی، نتوانسته با سرعت و انعطاف روسیه رقابت کند. همین مسئله باعث شده مسکو در برخی پروژهها عملاً جای ایران را بگیرد و سهم بیشتری از بازار را تصاحب کند.
در نهایت، روسیه بهخوبی میداند که ارمنستان برایش یک «نقطه اتصال حیاتی» در قفقاز است؛ نقطهای که از دست دادن آن میتواند پیامدهای امنیتی و ژئوپلیتیکی گستردهای داشته باشد. به همین دلیل، حتی اگر ایران به دلیل محدودیتهای داخلی یا فشارهای خارجی نتواند نقش گذشته خود را ایفا کند، مسکو اجازه نمیدهد این خلأ به نفع دیگران پر شود. این رویکرد، اگرچه برای روسیه یک استراتژی بقاست، اما برای ایران به معنای کاهش تدریجی نفوذ در بازاری است که زمانی یکی از معدود مسیرهای تنفس انرژی کشور محسوب میشد.
در صورت تمایل به پیگیری اخبار روز حوزه انرژی و آخرین تحولات بازار نفت، سرویس انرژی پایگاه خبری گسترش نیوز را دنبال کنید.
