امید گراوند/ تردیدی نیست که یکی از مهمترین دلایل خامفروشی نفت نیاز روزمره کشور به ارز است؛ یعنی در اقتصادهایی مانند اقتصاد ایران که مبتنیبر نفت هستند دولت نیاز شدیدی به خامفروشی نفت دارد تا بتواند از این طریق نیازهای ارزی روزمره خود را تا حدودی برطرف کند.
از سویی دیگر، تجربه ثابت کرده که خامفروشی و روی آوردن به واردات کالا با استفاده از ارز حاصل از آن، میتواند (تنها و تنها) در کوتاهمدت بسیار راهگشاتر از پالایش و تبدیل نفتخام به فرآوردههای نفتی با ارزشافزوده بیشتر باشد و خامفروشی در نگاه نخست سود بسیار هنگفتی برای دولت خواهد داشت. به عبارت دیگر میتوان گفت نیاز دولت به ارز روزانه حاصل از فروش نفتخام، بهقدری زیاد است که صرفنظر کردن از آن، حتی اگر با هدف توسعه پالایش نفت باشد، میتواند چرخش اقتصاد مبتنیبر نفت را دچار وقفه کند.این درحالی است که ورود دلارهای حاصل از خامفروشی، در بلندمدت سبب خطاهای محاسباتی تصمیمگیران خواهد شد. از دهه ۵۰ به بعد در دولت ساختارهای خاصی برای خرجکردن پول نفت شکل گرفته که نتیجه آن گسترش نظام اداری، فرآیند نامطلوب طراحی و اجرای طرحهای عمرانی و... بوده است. دولتها و مجالس با اهداف متفاوت سعی کردهاند همه این درآمدهای نفتی را هزینه کنند. بنابراین حجم عظیمی از وظایف برای دولت تعریف شده است، این تکالیف به یک نظام اداری برای اجرا و همچنین به یک نظام برای تامین مالی محتاج است. پس در برهههایی که نرخ نفت افزایش یافته است، دولتها گستردهتر میشوند و هنگامی که نرخ نفت کاهش مییابد، دولتها در انجام وظایفشان ناتوان میشوند. بنابراین اقتصادهایی که بر نفت مبتنی هستند و درآمد دولت از خامفروشی نفت تامین میشود به این مشکلات دچار هستند پس برای رهایی از خامفروشی باید چارهای اندیشید؛ نخستین مرحله برای فرآوری نفت و عبور از خامفروشی، تاسیس پالایشگاه است و پس از آن اگر دولت برنامهریزی خود برای صادرات نفتخام را تغییر دهد و به جای خامفروشی، نفت بیشتری به پالایشگاهها تحویل دهد میتوان از محل تولید فرآورده، ارزشافزوده بسیار بالایی تولید کرد. از اینرو لازم است دولت نیاز روزانه خود به ارز حاصل از خامفروشی را با توسعه صادرات غیرنفتی به حداقل رسانده و درآمد خامفروشی را به تقویت توان علمی کشور در تبدیل نفتخام به فرآورده صرف کند و یا بهجای خامفروشی، از ظرفیت شرکتهای غیردولتی برای توسعه میادین نفت و گاز کشور استفاده کرده و شرایط را برای حضور این شرکتها در صنایع پاییندستی نیز فراهم کند. در این حالت است که میتوان به پویایی اقتصاد امیدوار بود.
