یکی از شروط اصلی توسعه گردشگری در هر کشوری، وجود امکانات و خدمات مناسب بهداشتی و رفاهی در فواصل مناسب و به میزان کافی است.
ایران کشوری پهناور است که حملونقل ریلی در آن توسعه چندانی نیافته و جادههای زیبایی نیز دارد، اما این جادهها از امکانات اولیه برای خدماترسانی به گردشگران بیبهره هستند؛ امکاناتی مانند سرویسهای بهداشتی به تعداد کافی و البته بهداشتی. در بسیاری از کشورهای دنیا سرویسهای بهداشتی نهتنها به میزان کافی وجود دارند، بلکه در هر یک خدمهای حضور دارد که به نظافت آن میپردازد و در مقابل مبلغی را به عنوان دستمزد دریافت میکند. به همین روی بخش خصوصی نیز در حوزه سرویسهای بهداشتی وارد شده و در ازای خدماترسانی درآمد کسب میکنند. بسیاری از کشورهای دنیا در زمینه سرویسهای بهداشتی نهتنها بودجههای کلانی در نظر گرفتهاند، بلکه امکانات مدرنی را به آن افزودهاند. به عنوان نمونه وایفای رایگان، پخش موسیقی و سیستمهای هوشمند از جمله امکاناتی هستند که در سرویسهای بهداشتی مدرن ژاپن مورد استفاده قرار میگیرند و چین علاوه بر ایجاد بیش از ۳۳ هزار سرویس بهداشتی جدید، برای بازسازی سرویسهای قدیمی نیز برنامهریزی کرده است. در ایران بر اساس مطالعات انجامشده از سوی کارشناسان اتاق بازرگانی تهران، حدود ۱۲ هزار سرویس بهداشتی عمومی مورد نیاز است، این در حالی است که در پایتخت از هر ۵۰ هزار نفر فقط یک نفر دارای سرویس بهداشتی است. وقتی تهران که به گفته بسیاری از کارشناسان مرکز امکانات و تجمع خدمات عمومی است، چنین وضعیتی دارد، وای به حال روستاها و شهرهای کوچک کشورمان. طبق این آمار تا سال ۱۳۹۴، ۸۶۴ واحد سرویس بهداشتی از ۱۳۱۷ واحد موجود به بهرهبرداری رسیده بود که بر اساس بررسیها و استعلامها ۴۵۳ واحد نیمهکاره مانده بود و شرکت توسعه ایرانگردی و جهانگردی موظف بود آنها را پیگیری کند، اما چرا این واحدها به بهرهبرداری نرسیده؟ چون قرار بود در سال ۹۵ برای تکمیل پرژه واحدهای سرویس بهداشتی ۱۰ میلیارد تومان بودجه داده شود که فقط یک میلیارد تومان آن داده شد. با چنین اعتباری چگونه میتوانستند این پروژهها را به سرانجام برسانند؟ وزارت نیروی دولت یازدهم زیر قولش زد مدیرکل مناطق نمونه گردشگری و زیرساخت در معاونت سرمایهگذاری سازمان میراث فرهنگی و گردشگری که آمارگیری سرویسهای بهداشتی را انجام داده، درباره آخرین وضعیت موجود گفت: از میان ۱۳۱۷ واحد سرویس بهداشتی که تا سال ۹۴ تکمیل شده و یا در حال بهرهبرداری بود، ۶۵۰ واحد را اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری استانها، ۵۴۹ واحد را شرکت توسعه ایرانگردی و جهانگردی و ۱۱۸ واحد را شرکت توسعه گردشگری باید میساخت که ممکن است همچنان تعدادی از آنها نیمهکاره مانده باشد و برخی هم با توجه به واگذاری پروژه به شهرداریها و دهیاریها تاکنون به بهرهبرداری رسیده باشد که ما آماری از آنها نداریم و شرکت توسعه در جریان آن است. جلال تاجیک در گفتوگو با ایسنا در پاسخ به این پرسش که با توجه به آمار ارائهشده از ساخت ۸۶۴ واحد سرویس بهداشتی تا سال ۹۴، این واحدها کجا ساخته شدهاند که همچنان در مسیرهای اصلی و شهرهای گردشگرپذیر کمبود جدی احساس میشود، گفت: آنها کنار جادهها هستند و البته برخی هم در کمپها. ما ۳۷۳ کمپ گردشگری داریم که برخی از این واحدهای سرویس بهداشتی که شما نمیبینید، داخل این کمپها ساخته شدهاند. آمار ما تفکیکشده نیست که نشان دهد چه تعداد از این واحدها در کمپها هستند و چه تعداد در حاشیه جادهها ساخته شدهاند. به هر حال این پروژه دولت قبل بود که ما در آن هیچ دخالتی نداشتیم. وقتی به این سازمان آمدیم نیز هیچ آماری از سرویسهای بهداشتی وجود نداشت. از همه استانها استعلام گرفتیم و بررسیهایی انجام دادیم تا به این آمارها رسیدیم. مدیرکل مناطق نمونه گردشگری و زیرساخت در معاونت سرمایهگذاری اظهار کرد: ما برای تکمیل پروژههای معطلمانده سرویس بهداشتی، از هیچ دستگاهی مطالبه نداریم، جز وزارت نیرو. ۹ تیر ۹۵ آقایان مسعود سلطانیفر، رئیس سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری و سعید شیرکوند، معاون پیشین سرمایهگذاری این سازمان با آقای چیتچیان، وزیر پیشین نیرو با یکدیگر توافق کردند که آب و برق ۲۵۰ واحد ساختهشده، به طور رایگان از سوی این وزارتخانه تامین شود. وزارت نیرو از ما نقشه این واحدها را خواست که طی ۳ هفته، نقشه ۲۸۰ واحد را جمعآوری و ارائه کردیم، اما با گذشت حدود ۱۶ ماه هنوز پاسخ روشنی ندادهاند و حالا هم میگویند هزینهها را خودتان بدهید، در حالی که وزیر وقت قول داده بود آب و برق سرویسهایی که ما هیچ دخالتی در احداثشان نداشتیم را به طور رایگان تامین کند. خیرین، سرویس بهداشتی میسازند به گفته تاجیک مجمع خیرین میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری قرار است از نیات خیرخواهانه افراد در پوشش عملکردهای سهگانه این سازمان استفاده کند. اولویتهای این انجمن ساخت بازارچه صنایع دستی، مرمت آثار تاریخی، ساخت موزههای تخصصی و سرویسهای بهداشتی و تجهیز نمازخانه است که با توجه به کمبود و نیاز مبرمی که در سرویس بهداشتی احساس میشود، اولویت اصلی این انجمن بر ساخت سرویس بهداشتی متمرکز خواهد شد. مدیرکل مناطق نمونه گردشگری و زیرساخت در معاونت سرمایهگذاری سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری ادامه داد: ما مسیرهای در اولویت را برای ساخت واحدهای سرویس بهداشتی مشخص کردهایم و با سازمان راهداری نیز توافق کردیم تا ۲۰۰ نقطه که بیشترین نیاز را دارند به ما معرفی کنند که آنها ۲۰۹ نقطه را معرفی کردهاند. وی اضافه کرد: با اداره امور اراضی هم توافق کردیم تا زمین مورد نیاز سرویسهای بهداشتی که قرار است توسط خیرین احداث شود، حداکثر تا ۳ هزار متر مربع رایگان و یکجانبه در اختیار قرار گیرد. برای تامین آب و برق نیز اشتباهات دولت گذشته را تکرار نمیکنیم و نزدیکترین مناطق به شهرها و روستاها برای تامین این نیاز اساسی سرویسهای بهداشتی در نظر گرفته میشود. طبق توافق نیز امور اراضی پذیرفته به برخی مناطق که نیاز مبرم به سرویس بهداشتی دارند، اما به امکانات شهری دسترسی ندارند، با تانکر، آب حمل شود که قبلا شرط لولهکشی بود، اما حالا انعطاف نشان دادهاند. گردشگران خارجی شکایتی نداشتند عدهای معتقدند که نبود سرویسهای بهداشتی، مشکل چندانی ایجاد نمیکند و میتوان از سرویسهای بهداشتی مساجد به راحتی استفاده کرد. محمد نوروزی، فعال طبیعتگردی در این باره به «گسترشتجارت» گفت: در هیچ کدام از تورهای ورودی که من هدایت کردهام، گردشگران خارجی از نبود سرویسهای بهداشتی و یا آلوده بودن آنها شکایتی نداشتند. او افزود: برای استفاده از سرویسهای بهداشتی میتوان از مساجد استفاده کرد و طبیعت هم نیازی به سرویسهای بهداشتی ندارد، بلکه هرچه ساختوساز کمتری در آنها انجام شود، بهتر است. حتی در جادهها نیز مساجد بسیار خوبی وجود دارند که میتوان از سرویسهای بهداشتی آنها بهره برد. راهکاری مناسب برای توسعه گردشگری عدهای دیگر از نبود سرویسهای بهداشتی به میزان کافی و با بهداشت مناسب شکایت میکنند و معتقدند گردشگری کشور با وجود چنین معضلاتی قادر به گسترش نیست. به گفته کارشناسان یکی از اولویتهای گسترش گردشگری در کشور سرویسهای بهداشتی هستند که برخی کشورها برای آن بودجههای کلانی در نظر گرفتهاند، اما در کشور ما همچنان مورد بیتوجهی قرار گرفته است. یعقوب امینزاده، مشاور گردشگری در کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی تهران در گفتوگو با «گسترشتجارت» اظهار کرد: یکی از مهمترین شاخصهای رفاه و پیشرفت در هر مجموعه شهری، حوزه بهداشت عمومی است که سرویسهای بهداشتی نیز در این مقوله قرار میگیرند. اهمیت موضوع سرویسهای بهداشتی به حدی است که در صورت کمتوجهی میتواند از زمینههای اصلی خطرآفرین برای جامعه به شمار رود. سازمان جهانی توالت هم داریم او با اشاره به تشکلهای بینالمللی مرتبط با سرویسهای بهداشتی اظهار کرد: سازمان جهانی توالت (World Toilet Organization) اینک در بیش از ۵۰ کشور دنیا شبکه تشکیل داده تا به گسترش کمی و کیفی سرویسهای بهداشتی نظارت داشته باشد. این سازمان از سوی جک سین، یک ثروتمند سنگاپوری در سال ۲۰۰۱ میلادی (۱۳۸۰) با هدف شکستن تابوی توالت ایجاد شد. همچنین این فرد در سال ۲۰۰۵ میلادی (۱۳۸۴) نیز نخستین دانشکده سرویسهای بهداشتی را در سنگاپور تاسیس کرد. کارشناس کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی تهران درباره سرویسهای بهداشتی کشورمان بیان کرد: در ایران شرایط سرویسهای بهداشتی بسیار نامناسب است و چه سرویسهای بهداشتی بینراهی و چه سرویسهای بهداشتی شهری مشکلات عمدهای دارند. به طور کلی مشکلات سرویسهای بهداشتی ریشه فرهنگی دارد و تابوی عرف و فرهنگ موجب شده معضلات سرویسهای بهداشتی جدی گرفته نشود، به این معنا که مسئولان و مدیران دولتی کشور تصور میکنند برنامهریزی و اقدامات اجرایی برای بهبود وضعیت سرویسهای بهداشتی در کشورمان خندهدار، مضحک و مسخره به شمار میرود و هیچیک در شأن خود نمیبینند که برای سرویسهای بهداشتی اقدامی انجام دهند. کودک بیسرپرست و بدونمتولی امینزاده درباره چالش سرویسهای بهداشتی عمومی در ایران گفت: مسئله سرویسهای بهداشتی در ایران مانند کودکی بیسرپرست است که متولی خاصی ندارد و هیچکس سرپرستی آن را بر عهده نمیگیرد. از سوی دیگر بخش خصوصی نیز برای ساخت و بهرهبرداری از سرویسهای بهداشتی تمایلی ندارد، چراکه نهادهای دولتی بسیاری متولی این حوزه هستند و مراحل اداری دریافت مجوز برای احداث سرویسهای بهداشتی خستهکننده و طولانی است. همچنین هیچ تسهیلاتی برای ایجاد سرویسهای بهداشتی در نظر گرفته نشده است. از سوی دیگر تجربیات سرمایهگذارانی که در این حوزه فعالیت کردهاند نیز چندان رضایتبخش نبوده است. او درباره ضعفهای سرویسهای بهداشتی موجود در کشور اظهار کرد: سرویسهای بهداشتی موجود در کشور از استانداردهای مناسب برخوردار نیستند. برخی از آنها مکانی برای انواع بزهکاری شدهاند و بهویژه معتادها و کارتنخوابها از سرویسهای بهداشتی برای تخلفهای خود استفاده میکنند. همچنین جانمایی آنها در کشور اصولی نیست و در مناطق نامناسبی احداث شدهاند. یکی از مهمترین مشکلات سرویسهای بهداشتی ایران، رعایت نکردن بهداشت و نظافت آنها و نبود نیرویی برای نظافت و خدماترسانی در سرویسهای بهداشتی است. این مشاور کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی تهران درباره مشکلات احداث سرویسهای بهداشتی جدید گفت: هزینه ایجاد هر سرویس بهداشتی ۱۵۰ میلیون تومان است که برای بخش خصوصی صرفه اقتصادی ندارد و برخی شهرداریها مانند شهرداری تهران معتقدند که بودجه کافی برای چنین اقداماتی را در اختیار ندارند. او با ارائه چند راهکار برای بهبود شرایط سرویسهای بهداشتی اظهار کرد: باید دولت و بخش خصوصی برای ایجاد و بهبود شرایط سرویسهای بهداشتی به طور جدی برنامهریزی کنند. به طور کلی با تعیین یک نهاد مشخص به عنوان مسئول و متولی اصلی سرویسهای بهداشتی در داخل شهرها و بینراهها و در میان جادهها، میتوان به شرایط سرویسهای بهداشتی کشورمان سر و سامان بیشتری بخشید. برنامهریزی، شرط اصلی گسترش سرویسهای بهداشتی امینزاده با اشاره به اهمیت برنامهریزی برای سرویسهای بهداشتی کشور بیان کرد: با توجه به اهمیت موضوع سرویسهای بهداشتی با هدف افزایش رفاه و رضایت عمومی شهروندان بهویژه مسافران و گردشگران باید نخست برنامه جامع و مناسبی تدوین و سپس به آن عمل شود. او با اشاره به اینکه بسیاری از کشورهای آسیایی نیز با هدف توسعه گردشگری و رفاه عمومی، به طور جدی به بهبود و گسترش سرویسهای بهداشتی پرداختهاند، اظهار کرد: ژاپن برنامهای را در نظر گرفته که بر اساس آن تا سال ۲۰۳۰ میلادی (۱۴۰۹) تعداد زیادی سرویس بهداشتی مدرن با وایفای رایگان در این کشور احداث میشوند و برای اجرای این پروژه ۱۶۳ میلیون دلار بودجه در نظر گرفته شده است. در این سرویسهای بهداشتی امکاناتی همچون پخش موسیقی و سیفون هوشمند برای فلاش تانکهای سرویسهای بهداشتی نیز وجود دارند. امینزاده افزود: چین نیز با سرمایهگذاری ۴۹۰ میلیارد دلاری قصد دارد ۳۳ هزار و ۵۰۰ سرویس بهداشتی جدید احداث و ۲۵ هزار سرویس بهداشتی قدیمی را بازسازی کند. تایلند نیز با ایجاد پویش توالت، سرویسهای بهداشتی را در اولویت اقدامات مربوط به گسترش گردشگری قرار داده است. کره جنوبی نیز پارک موزه فرهنگ توالت را ایجاد کرده تا مردم با نقش سرویسهای بهداشتی در سلامت و بهداشت عمومی بیشتر آشنا شوند. سخن آخر سرویسهای بهداشتی که در کشورمان بیاهمیت تلقی میشوند، یکی از شروط اصلی برای توسعه گردشگری به شمار میروند و چه در زمینه افزایش رفاه اجتماعی و رضایت عمومی و چه در حوزه توسعه گردشگری خارجی نقش مهمی را ایفا میکنند، در حالی که برخی کشورها در حال ایجاد سرویسهای بهداشتی در حجم بالا هستند. از ۱۳۱۷ سرویس بهداشتی که در دولتهای پیشین در دست احداث بود، هنوز ۴۵۳ واحد به بهرهبرداری نرسیدهاند. گویی مدیران و مسئولان کشورمان هنوز اهمیت این حوزه از زیرساختهای گردشگری و رفاهی را باور نکردهاند.
