سال گذشته نخستین موزه نفت کشور در آبادان برپا و با استقبال بسیاری روبهرو شد.
اگرچه به عقیده بسیاری از کارشناسان موزهداری با وجود پیشینه تاریخی صنعت نفت در ایران باید پیش از اینها موزههای متعدد در حوزه نفت به بهرهبرداری میرسید، اما شواهد امر حاکی از آن است که در ایجاد موزههای نفتی نیز مانند دیگر موزههای صنعتی تاخیر داشتهایم. با اینهمه بر اساس طرح ایجاد موزههای مرتبط با صنعت نفت که از سال ۹۳ کلید خورد، پس از بررسیها و تحقیقات بسیار قرار شد ۲۳ موزه نفتی در کشور ایجاد شود. بر این اساس ۵ موزه در آبادان، ۵ موزه در مسجدسلیمان و موزههایی در شهرهای کرمانشاه، تهران و دیگر شهرهای نفتخیز کشور یا شهرهایی که فعالیتهای وابسته به نفت در آنها انجام میشده، ساخته میشود. از جمله این موزهها تبدیل نخستین پمپ بنزین کشور در تهران به موزه است. بهطور کلی به نظر میرسد که قرار است بناهای تاریخی فعال در حوزه نفت به موزه تبدیل شده و تجهیزات وابسته به این صنعت نیز به موزهها منتقل شوند. این در حالی است که کارشناسان معتقدند صنعت نفت تاثیر بسیاری بر وقایع تاریخی کشور مانند نهضت ملی شدن صنعت نفت داشته و یک صنعت تاثیرگذار در فرهنگ و تمدن کشور بهشمار میرود و پرداختن به مسائل باستانی و تاریخی صنعت نفت بهتنهایی کافی نیست. از سوی دیگر نفت یک صنعت علمی است و میتوان موزهها را به مکانی برای پژوهش در این حوزه تبدیل کرد که البته مرکز اسناد ملی صنعت نفت در حال احداث است و میتواند به توسعه صنعت نفت و کاهش خامفروشی نفت کمک کند. به گفته مدیر موزههای صنعت نفت؛ پروژه ایجاد موزههای نفتی بسیار وسیع است و بسیاری از شهرهای نفتخیز ایران را شامل میشود. در کنار آن مواردی مانند نخستین پمپ بنزین کشور که در تهران واقع شده نیز تبدیل به موزه خواهد شد. اکبر نعمتالهی در گفتوگو با «گسترشتجارت» اظهار کرد: طرح ایجاد موزههای نفتی از سال ۹۳ اجرایی شد و قرار شد در نقاط نفتخیز کشور مانند مسجدسلیمان، کرمانشاه، آبادان و تهران موزههای نفتی ایجاد شوند. او افزود: با بررسیها و پژوهشهای بسیار، این طرح گسترش یافته و قرار شد ۲۳ موزه نفتی در کشور ایجاد شود که شامل موزههای منطقهای، محلی، استانی و موزههای سراسری است. نعمتالهی با اشاره به طرحهای دیگر در کنار موزههای نفت بیان کرد: در کنار احداث موزههای نفت، تمامی ابنیه، آثار و ساختمانهای قدیمی صنعت نفت و تجهیزات قدیمی وابسته به صنعت نفت نیز شناسایی، ثبت ملی و نگهداری خواهند شد. ساختمانهای قدیمی وابسته به صنعت نفت مرمت شده و مورد حفاظت قرار گرفته و بسیاری از تجهیزات قدیمی این صنعت نیز به موزههای نفت منتقل خواهند شد. او با اشاره به نخستین موزه نفت که در آبادان به بهرهبرداری رسیده، اظهار کرد: در ۵ نقطه از آبادان ۵ موزه تعریف کردهایم و نخستین موزه نفت را در دی سال گذشته در این شهر افتتاح کردیم. دومین موزه نیز تا ماه آینده افتتاح شده و فاز آخر سومین موزه نیز اواخر سال آینده به بهرهبرداری میرسد. نخستین پالایشگاه کشور موزه میشود نعمتالهی درباره پروژه موزههای نفت در مسجدسلیمان گفت: در مسجدسلیمان نیز ۵ مکان تاریخی برای احداث موزه نفت در نظر گرفته شده که همگی اماکن تاریخی و قدیمی فعال در زمینه نفت هستند. بهعنوان نمونه نخستین نیروگاه مسجدسلیمان به نام تمبیل قرار است بهزودی تبدیل به موزه نفت شود. همچنین نخستین پالایشگاه نفتی که در ایران ساخته شده، در ابعاد کوچک در مسجدسلیمان تبدیل به موزه میشود. نخستین ایستگاه پمپاژ نفت و نخستین واحد گوگردسازی در مسجدسلیمان نیز به موزه تبدیل خواهند شد. او با اشاره به اینکه برنامهای برای ایجاد موزه نفت در بوشهر وجود ندارد، بیان کرد: استان بوشهر نفتخیز نیست و در ۲۰ سال گذشته گاز در این منطقه کشف شده و با اینکه پایتخت گازی کشور بهشمار میرود، اما تاریخچه چندانی ندارد. مدیر موزههای صنعت نفت با اشاره به برنامههای ایجاد موزه در تهران اظهار کرد: پمپ بنزین قدیمی تهران که شرکت نفت ایران و انگلیس آن را احداث کرده و نخستین پمپ بنزین کشور بهشمار میرود نیز بهزودی به موزه تبدیل میشود و امیدواریم تا دی بتوانیم آن را افتتاح کنیم. از این پمپ بنزین تنها ۲ نمونه در کل کشور وجود دارد. ایجاد مرکز اسناد تاریخی صنعت نفت او درباره امکان پژوهش پژوهشگران و تفریح مردم بهویژه کودکان و نوجوانان در موزههای نفت کشور بیان کرد: موزه به معنای مکانی عمومی برای آموزش، تفریح و ارائه اطلاعات درباره موزه تخصصی است. در موزههای نفت پژوهشگر و دانشجو به اطلاعات صنعت نفت دسترسی پیدا میکنند، مردم عادی نیز درباره سیر تکاملی تاریخی نفت اطلاع مییابند و با تجهیزاتی که در گذشته در صنعت نفت به کار میرفته، آشنا میشوند. در کنار موزهها، مرکز اسناد تاریخی صنعت نفت نیز ایجاد شده که مکان مناسبی برای پژوهش پژوهشگران بهشمار رفته و تمامی اسناد تاریخی صنعت نفت از بیش از ۱۳۰ سال پیش در آن جمعآوری شده است. نعمتالهی با اشاره به سابقه دیرینه صنعت نفت در کشورمان اظهار کرد: پیش از آنکه نفت در ایران کشف شود، سابقه فعالیتهایی در حوزه نفت وجود دارد، اما نه بهعنوان تولید و استخراج نفت بلکه در مراوداتی که با اتحاد جماهیر شوروی برای خرید نفت وجود داشت و نفت از ایران به روسیه منتقل میشد. در این مراودات نقشههای قدیمی و دستی از نقاطی که ممکن بوده نفت وجود داشته باشد، طراحی شدهاند که اکنون موجود هستند. او با اشاره به نقش موثر موزههای نفت در توسعه این صنعت بیان کرد: موزههای نفت برای جوانان انگیزه ایجاد میکنند تا در رشتههای مرتبط با صنعت نفت تحصیل کرده و کارمندان ماهر در این صنعت نیز با پیشینه حوزه فعالیت خود آشنا میشوند و میتوانند چشمانداز واضحتری برای این صنعت به تصویر بکشند و در نتیجه مشاهده سیر تحول نفت در ایران برای آینده برنامهریزی کنند. مدیر موزههای صنعت نفت گفت: در موزههای نفت بخشهای مختلف این صنعت شامل بخشهای اکتشافی، تولید، استخراج، حفاری، پتروشیمی و گاز در نظر گرفته شده است. نفت، صنعتی فرهنگی و تاریخی به عقیده کارشناسان موزهداری، موزه نفت باید سالها پیش از این ایجاد میشد، اما اکنون نیز نباید تنها به ابنیه تاریخی مرتبط با صنعت نفت اکتفا کرد و باید موارد متعددی مانند رویدادها و حوادث وابسته به صنعت نفت را نیز مورد توجه قرار داد. علیرضا دبیری نژاد، رئیس کتابخانه و موزه ملک در گفتوگو با «گسترشتجارت» اظهار کرد: برای کشوری که نفت یک سرمایه ملی و مهمترین رکن اقتصادی و درآمدزایی بهشمار میرود و حوادث تاریخی بسیاری در تاریخ آن وابسته به صنعت نفت هستند، این صنعت پدیدهای است که قابلیت موزهای بسیاری دارد و میتوان در این حوزه چندین موزه ایجاد کرد. او افزود: به عقیده من بسیار دیر به فکر ایجاد موزههای نفتی افتادیم و بسیاری از کشورهایی که سابقه بسیار کمتری در زمینه فعالیتهای نفت دارند نیز دارای موزههای نفتی هستند. در ایران قرار است ۲۳ موزه نفتی بهطور تفکیکشده ایجاد شود و بناهای قدیمی متعلق به صنعت نفت و یا فعال در حوزههای نفتی به موزه تبدیل شوند. این در حالی است که در بسیاری از کشورهای نفتخیز دنیا یک موزه جامع درباره نفت ایجاد میشود و سپس موزههای کوچکتری در این زمینه احداث میشوند. نگهداری میراث مادی ماندگار دبیرینژاد با اشاره به اینکه در ایران طرز نگرش به موزهها بهعنوان مکان تجلی و نگهداری میراث مادی ماندگار بوده، اظهار کرد: بهغیر از بناهای فعال در زمینه صنعت نفت، رویدادهای بسیاری نیز به صنعت نفت وابسته هستند و قابلیت تبدیل شدن به موزه را دارند. بهطور کلی نفت در ایران تنها یک ماده صنعتی نبوده و به یک مفهوم فرهنگی تبدیل شده است. دستاوردها و وقایع متعددی به دلیل نفت رخ داده است. او با اشاره به اینکه روایتهای خاص را میتوان به موزه یا ابژه موزه تبدیل کرد، گفت: جنبش ملی شدن صنعت نفت یکی از نقاط عطف تاریخ کشور بهشمار میرود و میتوان برای این رویداد یک موزه ایجاد کرد. دبیرینژاد با تاکید بر اینکه نباید تنها به اماکن تاریخی در پروژه ایجاد موزههای نفتی بسنده کنیم، بیان کرد: باید تاثیر نفت در تمدن و فرهنگ ایران را بررسی کرده و بر اساس شاخصهای فرهنگی و تمدن کشور موزههای نفتی را احداث کنیم. او با اشاره به اینکه نگاه باستانشناسی به موزههایی مانند موزههای نفت کافی نیست، گفت: صنعت نفت از جنبههای مختلفی قابل بررسی است، مانند جنبههای علمی، صنعتی و فرآوری. میتوان اهداف علمی و فرهنگی بیشتری را در موزههای نفتی دنبال و نسلهای جوان را به این حوزه علاقهمند کرد. این کارشناس موزهداری با اشاره به لزوم بررسی و پرداختن به مباحث زیستمحیطی اظهار کرد: امروزه بحثهای زیستمحیطی بسیاری در حوزه صنعت نفت مطرح شده و میتوان موزهای بر اساس نفت و احترام به محیطزیست احداث کرده و روی توسعه پایدار از طریق توجه به مسائل زیستمحیطی تاکید کرد. همچنین میتوان مواردی مانند رفع آلودگیهای نفتی را در این موزه مطرح کرد. او با اشاره به تاثیر موزههای نفتی در اشتغالزایی بیان کرد: متاسفانه امروزه بیشتر به خامفروشی نفت روی آوردهایم، در صورتی که میتوانیم از طریق توسعه پالایش و فرآوریهای نفتی افزایش سرمایه را شاهد باشیم و میتواند از طریق موزههای نفتی توسعه یابد. سخن آخر موزه نفت میتواند یکی از اثرگذارترین موزههای کشور باشد، به شرطی که در کنار اماکن تاریخی به وقایع تاریخی و اثرات فرهنگی این صنعت نیز توجه شود و از سوی دیگر میتواند مکانی برای توسعه پایدار نفت باشد، به شرط آنکه به مسائل علمی نیز به اندازه مسائل تاریخی پرداخته شود.
