دین مبین اسلام خوردن و نوشیدن برخی خوراکیها را حلال و در مقابل مصرف برخی دیگر از آنها را حرام اعلام کرده است.
از اینرو مصرف خوراکی حلال، برای مسلمانان اهمیت ویژهای دارد، به طوری که بیشتر کشورهای اسلامی، بدون مجوز حلال اجازه ورود هیچ کالایی به کشور خود را نمیدهند. به همین دلیل در سال ۱۳۷۶ شمسی برای نخستین بار در سطح بینالمللی «برند حلال» مطرح و تعریف شد. در ابتدا برند حلال بیشتر در زمینه تولید و فرآوری غذای حلال کاربرد داشت، اما اکنون برند حلال گستره وسیعی از فعالیتهای اقتصادی از جمله تولیدات دارویی، بهداشتی، آرایشی و حتی فعالیتهای مانند بانکداری، مسافرت و گردشگری را شامل شده است. ایران به عنوان یک کشور اسلامی بزرگ و شناخته شده از مزیتهای بالقوهای برای موفقیت در بازار غذایی حلال برخوردار است، اما از دید کارشناسان توسعه برند حلال مشروط بر ایجاد مشوقهای صادراتی برای فعالان برند حلال، تداوم برگزاری نمایشگاهها و همایشهای بینالمللی، انجام تبلیغات گسترده، بالا بردن کیفیت تولیدات و... است. ابوالحسن خلیلی، عضو کانون صنایع غذایی ایران در گفتوگو با «گسترشتجارت» درباره تفاوت معنای «برند حلال» با «نشان حلال» میگوید: به نظر من اصطلاح برند حلال چندان درست نیست و بهتر است به جای آن از نشان حلال نام برده شود. چراکه از دید من برند عبارت است از محصولات یک کارخانه که در شرایط رقابتی از محصولات مشابه دیگر در بازار سهم بیشتری را به خود اختصاص داده است. اما زمانی که سخن از نشان حلال به میان میآید، منظور محصولاتی است که علاوه بر فروش در شرایط رقابتی، برای مردمی که عقاید مذهبی خاصی دارند، تولید میشود. وی در ادامه با بیان اینکه عمده مصرفکنندگان نشان حلال مسلمانان هستند، بیان میکند: انواع و اقسام تولیدات با برندهای مختلف در ایران تولید میشود، اما شرط اولیه برای گرفتن سهم از بازار جهانی حلال، داشتن برندهای رقابتی و حضور موفق آنها در بازارهای جهانی است. این فعال اقتصادی درباره عمده مشکلات تولیدکنندگان ایرانی بیان میکند: متاسفانه هنوز برندهای معتبر زیادی در کشور ثبت نشده است، تا با تکیه بر آنها سهمی از بازارهای جهانی حتی منطقهای را از آن خود کنیم. پس در گام نخست، لازمه موفقیت در نشان حلال، داشتن برندهای فعال در داخل کشور است. خلیلی در پاسخ به این پرسش که چرا کشورهای غیرمسلمان مانند ایتالیا، چین و کره جنوبی، سهم قابل توجهی از صادرات کالای حلال را به خود اختصاص دادهاند، اظهار میکند: برندهای باکیفیت، پایه نخست موفقیت در این نشان حلال است. از آنجایی که این کشورها دارای برندهای معتبر هستند، حرفیهایی برای گفتن در این زمینه دارند. بنابراین با کنترل شرایط تولید بازار حلال و دریافت ضوابط تولید و توزیع محصولات حلال توانستهاند تولیدات خود را به کشورهای مسلمان عرضه کنند. «نشان حلال» فقط خوراکی نیست به گفته عضو کانون صنایع غذایی ایران درج نشان حلال روی برخی کالاها نیازمند این است که ضوابط تامین، تولید و توزیع کالای حلال را طی کند. به همین دلیل هیچ فرقی ندارد که این کالا در کشورهای مسلمان یا غیرمسلمان تولید شود. بنابراین شرکتهای غیرمسلمان تلاش دارند که با ایجاد شرایط، نشان حلال را روی بستهبندی خود درج کنند. آنها با حک این نشان به مسلمانان این اطمینان را میدهند که تولیدات خود را زیر نظر ضوابط حلال بستهبندی و در بازار عرضه کنند. خلیلی با بیان اینکه نشان حلال محدود به محصولات خوراکی نمیشود، بیان میکند: وقتی صحبت از نشان حلال به میان میآید، ذهنها به سمت محصولات خوراکی میرود، اما باید بگویم که بسیاری از لوازم آرایشی و بهداشتی، خدمات بانکی و خدمات گردشگری نیز مشمول این نشان میشوند. وی با اشاره به میزان صادرات مواد غذایی حلال در کشور میگوید: در سال نزدیک به ۲ میلیارد دلار مواد غذایی فرآوری شده حلال از ایران به کشورهای دیگر صادر میشود. این میزان از صادرات در بازار جهانی حلال بسیار کم است. به همین دلیل اگر در این زمینه با برنامهریزی جلو برویم، میتوانیم سهم بیشتری از این بازار را از آن خود کنیم. زیرا عمده تولیدات ایرانی با توجه به ضوابط اسلامی تولید میشود، از اینرو میتوانیم از این فرصت برای تجارت مواد غذایی حلال بهره بگیریم. به گفته خلیلی کشورهایی مانند مالزی، ترکیه و برخی از کشورهای اروپایی با توجه به اینکه درصدی از جمعیت آنها مسلمان هستند، در تولید و صادرات نشان حلال پیشتاز هستند. البته تلاش کشورهای اسلامی بهویژه مالزی در معرفی این برند باعث شد که برند حلال، در کشورهای غیراسلامی نیز مورد استقبال واقع شود. وی درباره تاریخچه واگذاری میگوید: اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران از سال ۸۹ تصدیگری نشان حلال را به مرکز تحقیقات و اطلاعرسانی اتاقهای اسلامی واگذار کرد. در چند سال نخست، این مرکز آنچنان که باید نتوانست براساس ضوابط درست عمل کند. اما از آنجایی که به اصطلاح تب نشان حلال در کشور بالا رفته بود، به همین دلیل نهادهای زیادی در کشور تلاش کردند خود را به عنوان متولی نشان حلال در کشور معرفی و به دیگران بشناسانند. خلیلی در ادامه میگوید: در دولت دهم نشان حلال، به سازمان ملی استاندارد واگذار شد، اما در همان بحبوحه وزارت بهداشت مرکز تحقیقات حلال را در این وزارتخانه راهاندازی کرد. اما در نهایت در دولت یازدهم یک وحدت رویه ایجاد شد و اداره این سازمان به اتاق بازرگانی واگذار شد. تمامی این سازمانهایی که نام آنها ذکر شد، سازمانهای اعطاکننده نشان حلال هستند و در تولید مواد غذایی دخالتی ندارند. به گفته این فعال اقتصادی، تشکیلات موسسه جهانی حلال در داخل کشور وابسته به اتاق بازرگانی و از نظر بینالمللی زیر نظر OIC است. این موسسه از ۵۷ کشور مسلمان در جهان تشکیل شده است. سهم قابل توجه نشان حلال عضو کانون صنایع غذایی ایران میگوید: سهم تجارت برند حلال، قابل توجه است. باید بگویم که نشان حلال فقط مختص نوشیدنی و محصولات خوراکی نیست و میتواند در صنایع دیگر حتی پوشاک نیز نمود پیدا کند. هماکنون در جهان برند حلال سهم قابل توجهی را به خود اختصاص داده است، اما متاسفانه آنگونه که باید در این زمینه موفق عمل نکردهایم. علی موحد در گفتوگو با «گسترشتجارت» بیان میکند: در مقطعی از سال سازمان ملی استاندارد و اتاق بازرگانی متولی اعطای برند حلال به تولیدات ایرانی شد، اما به نظر من باید تصدی این نشان به بخش خصوصی واگذار میشد. وی در ادامه بیان میکند: اعطای برند حلال و موارد مرتبط با آن هماکنون بر عهده اتاق بازرگانی ایران است. اگرچه اتاق شایستگی تصدی این مهم را دارد، اما به نظر من کانون صنایع غذایی واجد شرایط است و میتواند در این زمینه جای قابل توجهی برای ما باز کند. به گفته موحد امروز مسائل و مشکلات متعددی، انگیزه توسعه برند حلال را گرفته است. یکی از موانع در زمینه توسعه برند حلال، روابط بینالمللی پیچیده ما با کشورهای همسایه است. این فعال اقتصادی با بیان اینکه تمام محصولات غذایی تولید شده در ایران حلال هستند، بیان میکند: در ایران محصول غذایی غیرحلال تولید نمیشود و تمام محصولات داخلی، مشمول برند حلال هستند. اینگونه نیست که اگر یک نشان تجاری موفق به دریافت برند حلال شود، امکان دریافت این نشان برای برندهای دیگر متوقف شود. به گفته عضو کانون صنایع غذایی ایران؛ کیفیت در ثبت برند حلال بسیار تاثیرگذار است و اگر ما خواهان موفقیت در این زمینه هستیم، باید نخست کیفیت محصولات خود را بالا ببریم. اگر در این مسیر موفق بودیم، بدون تردید تولیدات ما راه خود را در کشورهای دیگر پیدا خواهد کرد. سخن آخر امروزه صنعت حلال در بسیاری از کشورهای غیرمسلمان جایگاه خود را پیدا کرده است، تا جایی که میتوان گفت بیش از ۸۰ درصد از محصولات حلال در کشورهای غیرمسلمان تولید میشود. ایران به عنوان یک کشور اسلامی، از دیرباز در روند تولیدات خود به حلال بودن محصول توجه میکرد، اما با این وجود آنگونه که باید جایگاه مناسبی برای خود در این صنعت ایجاد نکرده، از اینرو لازم است برای موفقیت در این زمینه ابتدا کیفیت تولیدات را بالا برده و سپس برندهای معتبر در کشور ایجاد کنیم. البته موفقیت در برند حلال فقط محدود به تولید نمیشود و حملونقل، نگهداری و ذخیرهسازی آن نیز با دیگر محصولات متفاوت است. به همین دلیل باید برای کسب توفیق در برند حلال به این نکات نیز توجه کنیم.
