طرح اشتراک نیمبهای مطبوعات که بهعنوان یک طرح ملی در ۴ سال گذشته توانسته با رویکرد مناسب خود فضای رقابت و دیده شدن بهتر و فراگیر مطبوعات را فراهم کند این روزها در چالشی قرار گرفته که بیم آن میرود با برخی تنگنظریها به محاق فراموشی برود.
به گزارش پایگاه خبری گسترش، روزنامه صمت نوشت: زمزمههای مخالفت با طرح ازسوی عدهای از نشریاتی که پیشتر آزادانه و از روی میل و ارتباط سهم بزرگی در یارانهها داشتند به گوش میرسد و کار تا جایی پیش رفته که از سوی برخی نمایندگان مجلس پرسشهایی از وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی پیرامون این طرح مطرح شده است. ۳ سال پیش طرحی از سوی معاونت مطبوعاتی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با هدایت و مدیریت حسین انتظامی، معاون مطبوعاتی وزیر ارشاد که پیشینه فعالیت در تمامی ردههای مطبوعاتی را در کارنامه خود دارد و از افراد نامآشنای حوزه مطبوعات و کاربلد است، در عرصه مطبوعات کشور اجرایی شد که هدفش علاوه بر افزایش سرانه مطالعه مطبوعات، هدفمند شدن و باضابطه شدن یارانه پرداختی مطبوعات و همچنین افزایش تیراژ مطبوعات و واگذاری امور مطبوعاتی به اهالی مطبوعات بود. این طرح به نام اشتراک نیم بهای مطبوعات اجرایی شد و براساس آن نیمی از هزینه خرید نشریه از سوی مخاطب و نیم دیگر ازسوی وزارت ارشاد به عنوان یارانه به نشریه پرداخت میشود. پس از راهاندازی سامانه اشتراک نشریات در ایران، یکی از پرسشهایی که برای برخی کارشناسان یا مخاطبان مطرح بود، جایگاه و آینده این طرح باتوجه به فضای روبهرشد رسانههای آنلاین و شبکههای اجتماعی در ایران و جهان بود. برخی از سر دلسوزی یا ناآگاهی، هرگونه سرمایهگذاری و تلاش برای گسترش فرهنگ مطالعه نشریات مکتوب را باتوجه به رونق روبه رشد رسانهها و ارتباطات برپایه تلفنهای همراه هوشمند، شکستخورده میدانستند. بهنظر میرسد یکی از مشکلات عمیق فرهنگی و ارتباطی در کشور ما، برخلاف بسیاری از کشورهای پیشرفته که سبب بروز تبعات منفی گسترش فضای ارتباطی شده، عمیق نبودن فرهنگ مطالعه و کاهش روزافزون اطلاعات و تحلیلهای درست است. این موضوع خود یکی از آثار کمبود فرهنگ مطالعه کتاب و مطبوعات در کشور است. مقایسه آمار مطالعه و اشتراک نشریات مکتوب در دنیا بهویژه در کشورهای پیشرفته نشان از فاصله بسیار زیاد سرانه ما با این کشورها دارد. بهعنوان نمونه ژاپن و نروژ با سرانه انتشار ۵۵۶ نسخه روزنامه و نشریه به ازای هر ۱۰۰۰ نفر (در روز) که بخش زیادی از آن از طریق سامانههای اشتراک منطقهای (برپایه طرحهای محلهمحور) توزیع میشوند، در کنار ضریب نفوذ بالای اینترنت و نسلهای جدید تلفن همراه، در حوزه فرهنگ مطالعه نشریات در مقام نخست دنیا قرار دارند. اما در ایران در دهههای گذشته همواره با سیر نزولی و کاهش شدید تیراژ، توزیع و اشتراک نشریات مواجه بودهایم. اکنون نشریات فراوانی با مشکلات گوناگون برای توزیع، فروش نسخه و تداوم انتشار روبهرو هستند. یکی از مشکلات ساختاری فضای مطبوعات کشور، سنتی و ضعیف بودن بسترهای توزیع نشریات بوده و هست که همین موضوع هزینه هنگفت و سربار زیادی را به ناشران و بنگاههای مطبوعاتی تحمیل میکند. اکنون به نظر میرسد یکی از ایدههای موثر در جهت بهبود وضعیت مطالعه نشریات، راهاندازی سامانه اشتراک و تلاش در جهت گسترش فرهنگ اشتراک و مطالعه نشریات است. به نظر میرسد افزون بر موارد ساختاری و محتوایی یکی از دلایل اصلی کاهش رغبت مردم به خرید نشریات، مشکلات اقتصادی و درنتیجه حذف اقلام فرهنگی از سبد خرید خانوار باشد. در زمینه فعالیت سامانه اشتراک نشریات کشور که با شرایط ویژهای مانند تخفیف حداقل ۵۰ درصدی نسبت به نرخ روی جلد و هزینه ارسال رایگان فعالشده، نکات مهمی وجود دارد. نخستین نکته که درباره مزایای این طرح میتوان مطرح کرد افزایش جذابیت اشتراک نشریات به عنوان ارزشمندترین شیوه ارتباط با مخاطب است. از طرفی این طرح موجب رشد شاخص سرانه انتشار و اشتراک نشریات در کشور میشود که از نشانههای توسعهیافتگی جوامع بهشمار میرود. با نگاهی به جایگاه کشورها در جدول این شاخص، رتبههای بالا در اختیار کشورهای توسعهیافته و ردیفهای ۹۰ تا ۱۰۰ در اختیار ضعیفترین کشورهای افریقایی است، اما متاسفانه ایران تاکنون در جداول بینالمللی مربوط به این شاخص جایگاهی حتی در بین ۱۰۰ کشور نخست هم نداشته است. سامانه اشتراک باعث شده یارانه مطبوعات بهطور هدفمند توزیع شود. پیشازاین بخش زیادی از یارانه مطبوعات بهطور مستقیم به نشریات پرداخت میشد. هدف از پرداخت این یارانه کمک به کاهش فاصله درآمد کم و هزینههای هنگفت نشریات، ناشی از کاهش استقبال مخاطبان، افزایش روزافزون مولفههای هزینه تمامشده و کاهش درآمد فروش تکنسخهای و درآمد آگهیها (ناشی از پایین آمدن تیراژ) بود؛ اما در این شیوه بهشرط اجرای درست و مداوم، میتوان با یک تیر چند هدف را نشانه رفت. افزایش فروش قطعی تعدادی از نسخههای نشریات (کمک به اقتصاد نشریه)، کاهش نسخههای برگشتی و امکان رصد هوشمندانه بازار، افزایش بازدهی مصرف کاغذ ناشی از کاهش برگشتیهای نشریات در کنار افزایش مخاطبان و اثرگذاری مطبوعات، افزایش جاذبه نشریات برای آگهیدهندگان بهدلیل افزایش تیراژ و امکان برنامهریزی براساس هرم مخاطبان و درنتیجه افزایش درآمدهای جنبی بنگاههای رسانهای از مزایای هدفمند شدن یارانه مطبوعات در طرح اشتراک است. بیشک در صورت گسترش این طرح، رسانههای مکتوب بار دیگر در سپهر رسانههای کشور تاثیرگذارتر ظاهر خواهند شد و فعالان اقتصادی بار دیگر این بخش را بهعنوان یکی از ابزارهای توسعه بازارهای جدید خود، به تبلیغات رسانهای دعوت خواهند کرد. یکی دیگر از مزایای طرح ایجاد دکهای متنوع و گسترده به پهنای جغرافیای کشور است. در خوشبینانهترین حالت، برترین کیوسکهای مطبوعاتی حدود ۱۰۰ نشریه عمومی و پرفروش را در معرض دید عموم قرار میدهند. درنتیجه بسیاری از مخاطبان، از انتشار نشریات جدید یا تخصصی مطلع نمیشوند و درنتیجه چرخه انتشار این نشریات که بهخودیخود سخت و مشکل است، با دیده نشدن و اطلاع نیافتن مخاطب کندتر هم میشود. به نظر میرسد در صورت اجرای کامل ودرست طرح اشتراک، معرفی تمامی نشریات عضو و ایجاد کیوسکی مجازی برای عرضه همه آنها، در کنار اقدامهایی مانند حمایت ویژه از نشریات تخصصی با پرداخت تا ۵۰۰۰ تومان از هزینه هر نسخه (۲ برابر نشریات عمومی) یا تعدیل مثبت ضریب کیفی آنها تا ۲.۱ برابر از راههای افزایش ماندگاری و توسعه نشریات تخصصی خواهد بود. طرح اشتراک مطبوعات، رسانههای محلی و استانی را برای بقا و دیده شدن امیدوار کرده است. نشریات محلی با توجه به رقابت نابرابر با روزنامه و نشریات عمومی، روزبهروز با مشکلات بیشتری روبهرو شده و به تعطیلی نزدیک میشدند. تمایل مردم به خرید نشریات وابسته به نهادهای عمومی که با تنوع و کمیت بالا و قیمتهای پایین عرضه میشوند، رقابت نابرابری را برای نشریات محلی پدید آورده بود. ازاینپس نشریات محلی با سهمیه ۴۰۰۰ اشتراک ارزان و رقابتی، در شهر یا استان محل انتشار خود، هوای تازهای برای تنفس یافتهاند و میتوانند از این طرح در جهت تثبیت موقعیت خود استفاده کنند. باتوجه به اینکه عوامل گوناگونی از جمله نبود فضای مناسب بهمنظور عرضه در کیوسکها، هزینههای سرسام آور ارسال به تمامی شهرهای کشور و از همه مهمتر وضع بداقتصادی مردم نقش مؤثری در کاهش فروش نشریات چاپی داشته کما اینکه بیشتر آنها به کما رفته بودند، هم اینک طرح اشتراک نشریات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با تسهیلات ویژه، سبب تولد دوباره نشریات، آشتی دوباره مخاطبان قدیم و همچنین ترویج فرهنگ مطالعه مطبوعات در بین نسل امروزی شد.
