حسین سالاروند- کارشناس بازار سرمایه
یکی از ابزارهایی که میتواند به شفافیت اقتصادی و ایجاد فضای رقابتی سازنده در اقتصاد کشور کمک کند، نهاد بورس است؛ بر این اساس، معاوناول رئیسجمهور، مصوبه دولت درباره آییننامه اجرایی ماده ۳۷ قانون رفع موانع تولید رقابتپذیر و ارتقای نظام مالی کشور را ابلاغ کرده که براساس آن، برای جلوگیری از خامفروشی ابتدا باید محصولات در بورس کالا عرضه شوند و هر مقدار از عرضهها که تقاضای داخلی نداشت، مجوز صادرات بگیرد. شرایط برای فعالیتهای اقتصادی در کشور به گونهای فراهم شود تا همه بازیگرانی که به سمت بازارها حرکت میکنند، از شفافیت و سهولت برای انجام معاملات برخوردار باشند؛ در همین راستا براساس تصمیم هیأتمدیره شرکت بورس کالا از چهارشنبه اول آذر تمامی معاملات در رینگ صادراتی شرکت بورس کالای ایران برمبنای نرخ ارز متقاضی (آزاد) محاسبه خواهد شد. بیشتر شرکتهای بزرگ ایران بهنوعی با اقتصاد بینالملل و بهویژه نرخ کامودیتیها(کالاهای جهانی) به صورت مستقیم در ارتباط هستند و بسیاری از شرکتهای دیگر در بازار سرمایه در قالب شرکتهای سرمایهگذاری و هلدینگ فعالیت میکنند که میتوان گفت به صورت غیرمستقیم با قیمتهای جهانی محصولات در ارتباط هستند. صنایعی همچون شیمیایی و پتروشیمی با سهم بیش از ۲۰ درصد ارزش بازار و فولاد و سنگآهن با سهم بیش از ۱۸ درصد بازار و… از قیمتهای جهانی محصولات تبعیت میکنند. کامودیتیها بیشتر با دلار معامله و ارزشگذاری میشوند. هر کالایی که با دلار یا هر ارز دیگری مبادله شود نرخ آن وابسته به عرضه و تقاضای محصول است و ازسوی دیگر تغییرات ارزش ارز پایه برای معامله نیز بر نرخ آن کالا یا محصول تأثیرگذار است. بهعنوان مثال، شمش فولادی براساس دلار معامله میشود و نرخ آن نزدیک به ۳۹۰ دلار است. حال با فرض ثبات همه عوامل، اگر ارزش دلار یا ایندکس آن دچار تغییر شود، نرخ شمش جهانی هم به واسطه این تغییرات، نوسان خواهد داشت. اما این دو رابطه عکس با یکدیگر خواهند داشت. یعنی زمانی که ارزش دلار(یا شاخص آن) افزایش مییابد، نرخ محصولی مثل فولاد کاهش خواهد یافت. در این شرایط نرخ برابری ارز در ایران نقش مهمی در سودآوری شرکتها در این مقاطع زمانی دارد. فرض کنید فروش شمش و صادرات آن۳۹۰ دلار است و دلار به ریال برابر ۳۸۰۰۰ است(یعنی هر دلار ۳۸۰۰ تومان). حال اگر دلار به نرخ آزاد محاسبه شود، به این معنی که ارزش سایر ارزها مثل ریال در مقابل دلار کاهش یابند چه اتفاقی میافتد؟ آن زمان برای فروش دلار به جای ۳۸۰۰۰ریال ۴۰۰۰۰ ریال عاید میشود. از این نظر که در علم اقتصاد نرخ یک کالا با تقاضای آن رابطه معکوس دارد، نرخ شمش فولاد برای صادرکنندگان از (۳۸۰۰۰ * ۳۹۰ دلار) به (۴۰۰۰۰* ۳۹۰ دلار) افزایش خواهد یافت و این افزایش باعث میشود صادرکنندگان از این تفاوت نرخ سود حاصل کنند. این عامل باعث تعدیل و کاهش نرخ شمش فولاد(از ۳۹۰ دلار به مثلا ۳۸۰ دلار) میشود تا دوباره تعادل عرضه و تقاضا برقرار شود. درباره کالاهای دیگر این موضوع نیز مصداق دارد. در حوزه صادرات در بورس کالا همواره بحث کشف نرخ مطرح بوده است. خریداران خارجی که در بورس کالا ثبت شدهاند به طور عمده خریداران سنگآهن، گوگرد و برخی محصولات فرآوردههای نفتی هستند. نکته مهم آن است که اگر تولیدکنندگان ایرانی که با اضافه تولید روبهرو هستند بخواهند در رینگ صادراتی وارد شوند فروش کالای آنها با رقابت منفی آغاز خواهد شد. این رقابت منفی باعث میشود کالای تولیدی در کشور با نرخ پایین در رینگ صادراتی قرار گیرد. اما زمانی که نرخ برابری ارز به نرخ آزاد باشد این دست از شرکتها با زیان بالا روبهرو نخواهند شد. پس محاسبه نرخ ارز آزاد میتواند شرکتهای بیشتری را به سمت رینگ صادراتی بورس کالا سوق دهد. بورس کالا یک بازار بزرگ، رسمی، مدرن، نظاممند و قانونمند است که بازار سنتی عرضه و فروش کالاها را بهتدریج از گردونه اقتصادی خارج میکند و بهعنوان محلی شفاف برای کشف نرخ و ایجاد فضای مطلوب کسبوکار محسوب میشود. نرخ ارز آزاد باعث اتصال هرچه بیشتر صادرکنندگان محصولات در کشور ایران با بازارهای جهانی میشود، اتصال به بازارهای جهانی نیازمند شفافیت است که شفافیت با وجود دو نوع نرخ ارز بهراحتی در دسترس صادرکنندگان و خریداران قرار نمیگرفت. از این رو چنانچه محصولات جدید نیز بتواند با سازوکار این بازار وارد آن شوند و همزمان در مسیر ارتقای ابزارهای مالی جدید نیز حرکت کند، این اقدام مثبت بوده و سهم بورس کالا را در اقتصاد کشور توسعه میبخشد.
