به گفته علیاصغر مونسان، رئیس سازمان میراثفرهنگی، صنایعدستی وگردشگری برخی آثار و بناهای تاریخی در استانهای کرمانشاه و ایلام در زلزله ۲۱ آبان تخریب شدهاند.
به گزارش پایگاه خبری گسترش، «گسترش تجارت» نوشت: در جریان این زلزله ۵ اثر تاریخی کرمانشاه شامل کاروانسرای شاهعباسی، عمارت خسرو و چهارقاپی در شهرستان قصرشیرین، قلعه یزدگرد در شهرستان دالاهو و زیج منیژه در سرپلذهاب، دچار آسیب شدند.
به گزارش روابط عمومی رئیس سازمان میراثفرهنگی، صنایعدستی وگردشگری، مونسان از آسیب بیش از ۷ اثر تاریخی استان ایلام در نزدیکی استان کرمانشاه نیز خبر داده و گفته براساس اعلام نظر کارشناسان اداره کل میراثفرهنگی استان ایلام، گچبریهای شهر تاریخی سیمره، قلعه میرغلام هاشمی و قلعه پوراشرف در دره شهر، قلعه والی و کاخ فلاحتی در مرکز استان، بنای والی کهره در شهرستان چرداول و پشت قلعه در شهرستان آبدانان دچار ترکخوردگی در دیوارهای اصلی شدهاند.
خبرهای منتشر شده از اداره کل میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری استان ایلام مبنی بر آن بود که هیچ اثری دچار آسیبدیدگی نشده است. گفتنی است تلاشهای خبرنگار «گسترشتجارت» برای برقراری ارتباط با مدیرکل این اداره بینتیجه ماند. اگرچه استان ایلام بهدلیل زلزله و پسلرزههای پس از آن در شرایط مطلوبی قرار ندارد. حال پرسش اینجاست که آثار باستانی که سالها و قرنها در برابر بلایای طبیعی مقاوم بودهاند؛ اکنون چگونه در برابر زلزله ناتوان شدهاند و آسیب دیدهاند؟ به عقیده کارشناسان آسیبدیدگی بناهای تاریخی در برابر رخدادهایی مانند زلزله دلایل متعددی دارد که مرمت غیراصولی و مقاوم نساختن این بناها یکی از دلایل آن است.
این درحالی است که به گفته کارشناسان، معماران قدیمی و هوشمند کشورمان در ساخت بناهای خود از راهکارهایی مانند کشگذاری و استفاده از کلافهای چوبی برای مقاومسازی این بناها در مقابل زلزله استفاده میکردند که اکنون نیز باید مورد استفاده قرار بگیرد. چراکه مقاومسازی بناهای تاریخی با بناهای مدرن و جدید متفاوت بوده و باید به شیوه قدیمی انجام شود.
۵ اثر، حدود ۲۵ درصد آسیب دیدهاند
به گفته مدیرکل میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری استان کرمانشاه ۵ اثر تاریخی استان در زلزله(۲۱ آبان) آسیب دیدند.
جلیل بالایی با بیان اینکه زلزله شب یکشنبه به آثار و بناهای تاریخی استان خسارتهایی وارد کرده، به «گسترشتجارت» گفت: خسارتهای وارد آمده به این ۵ اثر تاریخی استان جزیی و قابل مرمت است. این آثار تاریخی حدود ۲۵ درصد دچار آسیبدیدگی شدهاند و این تخریبها قابل مرمت هستند.
او افزود: آثار تاریخی آسیبدیده شامل قلعه یزدگرد در دالاهو، زیج منیژه در سرپلذهاب و کاروانسرای شاهعباسی، عمارت خسرو و چهارقاپی در شهرستان قصرشیرین میشوند و بررسیها برای تخمین میزان تخریب وارد شده به آثار تاریخی ادامه دارد. خوشبختانه اثر جهانی بیستون و طاقبستان هیچ آسیبی ندیدهاند.
آسیبهای ناشی از مرمتهای غیراصولی
به عقیده کارشناسان آسیبدیدگی بناهای تاریخی در برابر رخدادهایی مانند زلزله دلایل متعددی دارد که مرمت غیراصولی و مقاوم نکردن این بناها یکی از دلایل آن است.
علیمحمد فصیحینایینی، کارشناس ارشد میراثفرهنگی اداره کل میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری استان اصفهان در گفتوگو با «گسترشتجارت» گفت: برخی از بناهای تاریخی بیش از ۱۰۰۰ سال یا حتی بیشتر دربرابر زلزلهها، رانشها و زمین لرزهها مقاومت کردند. پس چرا اکنون بناهای باستانی در برابر حوادث طبیعی همچون زلزله دچار آسیب ویرانی میشوند؟
او افزود: چند عامل موجب آسیب آثار باستانی در مقابل زلزله و حوادث طبیعی میشود. نخست آنکه کارشناسان و مدیران میراثفرهنگی کشور شناخت درستی از بناها و سازههای باستانی کشور ندارند و باید از آثار باستانی کشور شناخت بهتری کسب شود. باید نقاط حادثهخیز را در آثار باستانی کشور شناسایی کرده و دریابیم کدام نقاط نیاز به مقاوم سازی، مرمت و بازسازی دارند. تعداد بسیاری از خانههای تاریخی کشور متروک افتادهاند و احیای این خانهها و مکانهای تاریخی موجب میشود کمتر دچار آسیب یدگی شوند.
فصیحی با اشاره به مرمتهای غیراصولی بناهای تاریخی بیان کرد: مرمتهای غیراصولی خود موجب آسیب بیشتر در مقابل زلزله میشود. بهعنوان نمونه ارگ بم پس از زلزله بیشترین آسیب را در نقاطی متحمل شد که مرمت شده بودند.
گاهی اوقات در مرمت آثار تاریخی از مصالح نامتناجس و ناهمگون استفاده شده و مصالح ناهمگون رفتار متفاوتی در رویارویی با زلزله دارند. بناهای تاریخی را باید با مصالح به کار رفته در آن بناها یا مصالح نزدیک به آنها مرمت کرد. این امر کمک شایانی به نگهداری از آنها میکند.
وی با اشاره به ضعف بناهای تاریخی اظهار کرد: بسیاری از بناهای تاریخی در برابر فشار مقاومت خوبی دارند اما در مقابل کششهایی که در زلزله به وقوع میپیوندد مقاومت چندانی از خود نشان نمیدهند. اما برای مقاومت در کشش در گذشته راهکارهایی مانند کشگذاری و استفاده از کلافهای چوبی در نظر گرفته میشد و اکنون نیز باید راهکارهای مشابه به همین امر را در نظر بگیریم و بناهای تاریخی را مقاوم کنیم در برابر بلایای طبیعی. بناهای تاریخی باید تک به تک مورد بررسی قرار گرفته و مرمت شوند. شاید به طور کامل در برابر زلزله ایمن نشوند اما میتوان خسارتهای ناشی از زلزله را کاهش داد.
مسئول پلهای تاریخی استان درباره امکان مرمت کامل بناهای تاریخی پس از آسیبهای ناشی از زلزله بیان کرد: نمونه بارز یکی از بناهای تاریخی که پس از زلزله به طور کامل مرمت شد ارگ بم است. مرمت این اثر با مصالح به کار رفته در آن بنا انجام میشود. مهم روح بناست، اگر بتوانیم دوباره روح بنا را در آن بدمیم براساس مستندات که از شناخت و معرفت به آن بنا به وجودمیآید میتوان اجزا و قسمتهای آسیبدیده را بازسازی کرد.
مقاومسازی پیش از وقوع سانحه
به عقیده یکی از کارشناسان مرمت و بازسازی بناهای تاریخی و باستانی باید پیش از وقوع حوادث طبیعی به مرمت و بازسازی بناهای تاریخی پرداخته و زمانی که این آثار در اثر وقایعی مانند زلزله از بین بروند مرمت آنها دیگر سودی ندارد. آزاده حریری در گفتوگو با «گسترشتجارت» گفت: در حوزه حفاظت از آثار باستانی کشورمان با چند مسئله روبهرو هستیم. روشهای بهسازی و مقاومسازی بناهای تاریخی با بناهای معاصر کشورمان متفاوت است. زمانی که بنای معاصر و تازه ساخت را مقاومسازی میکنیم آن را با توجه به روش روز مقاومسازی و پایدارسازی ابنیه انجام میدهیم. او افزود: اما برای بنای تاریخی راهکارهایی که در دوران گذشته به کار گرفته میشد را در پیش میگیریم.
در شیوههای مرمت و حفاظت بناهای تاریخی شیوهای بهتر است که بتواند کمترین مداخله را در اثر و شرایط حفاظتی مطلوبی را برای آن اثر به همراه داشته باشد. حریری با تاکید بر لزوم حفاظت و مرمت آثار باستانی بیان کرد: باید بناهای تاریخی را با حفاظت و مرمتهای دائمی قرار دهیم.
بسیاری از آثار تاریخی مورد بیتوجهی کامل قرار گرفتهاند و در طول سال مورد مرمت و واکاوی قرار نمیگیرند، بسیاری از بناهای تاریخی دارای مصالح فرسوده هستند و باید مصالح جدید به جای آنها جایگزین شوند. او با اشاره به اینکه بهترین رویکرد، مراقبت و حفاظت دائمی از آثار باستانی است، اظهار کرد: تنها در بحرانهایی مانند زمین لرزه تازه به فکر بازسازی و مرمت بناهای تاریخی نیفتیم. متاسفانه پس از وقوع سانحه به فکر مرمت و بازسازی بناهای تاریخی میافتیم. در حالی که مقابله با سوانح چند مرحله دارد و جلوگیری از وقوع سانحه اهمیت بیشتری از مرمت پس از حادثه دارد.
مدیریتهای قبل از وقوع سانحه درباره بناهای تاریخی بسیار مهم است چراکه پس از آنکه بنای تاریخی نابود شد مدیریت و مرمت بناهای تاریخی تاثیر چندانی نخواهد داشت و نمیتوان هویتهای از دست رفته را به بنا بازگرداند.
این مدرس دانشگاه درباره اظهار نظر جلیل بالایی، مدیرکل میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری استان کرمانشاه که گفته بود بناهای تاریخی تخریب شده تنها ۲۵ درصد دچار آسیب شدند، گفت: این امر نیاز به بازدیدهای میدانی و بررسی کارشناسی دارد. زمانی که ارگ بم در زلزله تخریب شد نیز اظهارنظرهای مشابه و آمارهای اشتباهی درباره میزان تخریب این اثر تاریخی گفته میشد اما پس از آنکه کارشناسان از نزدیک ارگ بم را مورد کارشناسی قرار دادند نظر بسیار متفاوتی دادند.باید مطالعه دقیق انجام شد تا دریابیم میزان تخریب آثار باستانی تخریب شده در استانهای کرمانشاه و ایلام چقدر بوده است.
او افزود: معماری آثار باستانی ما بسیار هوشمندانه بوده بهطوری که در ارگ بم طاقهای کلمبو وجود دارند که از لحاظ ساختار بسیار ساده است اما در برابر نیروهای رانشی بسیار مقاوم بوده و موجب شده بسیاری از این طاقها سالم بمانند. معماران گذشته با اینکه از فناوری امروز برخوردار نبودهاند اما با استفاده از مصالح ساده راهکارهای هوشمندانهای برای مقاومسازی بناهایی که ایجاد میکردند در نظر میگرفتند.
حریری با بیان اینکه آثار تاریخی بسیاری در ایران وجود دارند بیان کرد: در سراسر شهرهای ایران آثار تاریخی از دورانهای مختلف تاریخی وجود دارند و مرمت تمامی آنها بودجههای بسیاری نیاز دارد و یک نهاد دولتی نمیتواند هزینه مرمت تمامی این آثار را بپردازد؛ بنابراین پروژههای مرمت و بازسازی به بخش خصوصی سپرده میشود که اتفاق بسیار خوبی است اما بخش خصوصی باید با نظارت سازمان میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری به مرمت و بازسازی آثار باستانی بپردازد.
سخن آخر
پیشگیری بهتر از مرمت پس از زلزله است و باید پیش از آنکه حادثه طبیعی ناگواری مانند زلزله رخ دهد باید به مقاومسازی و مرمت اصولی آثار تاریخی پرداخت. تحقق این مهم نیز به گفته فعالان این بخش نیاز به تامین مالی دارد و میتوان با واگذاری پروژههای مرمتی به بخش خصوصی در این زمینه گام برداشت. برنامهای در چند سال گذشته اجرا میشود اما گاهی با مرمتهای غیراصولی آسیب بیشتری به این بناها وارد میشود، بنابراین انتخاب پیمانکار در کنار نظارت دقیق سازمان میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری میتواند در حفظ و نگهداری این آثار موثر باشد.
