کاربرد آجر در ساخت بناهای تاریخی، بهترین گواه برای نشان دادن اهمیت آن در ساختوساز بناهای ایرانی است.
اما بعد از هدفمند کردن یارانهها در زمستان۸۷، نرخ تولید آجر ۶ برابر افزایش یافت که طبق عرف بازار، نرخ آجر در بازار نیز باید افزایش را تجربه میکرد اما در عمل چنین اتفاقی رخ نداد و همین مسئله باعث شد بسیاری از فعالان این صنف یعنی همان فخاران انگیزه خود را برای ادامه فعالیت از دست بدهند. علاوه بر این نباید از این مهم غافل شویم که بکارگیری مصالح جایگزین در ساختوساز بهجای آجر، تاثیر قابل توجهی در کسادی بازار فعالان این صنف داشته است. به گفته فعالان صنفی اتحادیه فخاران، تا همین چند سال پیش هر کس آجرپزی داشت، کار و بارش سکه بود و «ارباب» خطاب میشد، اما امروز دیگر خبری از آن رونق نیست، از اینرو لازم است که برای برونرفت از مشکلاتی که هماکنون فعالیت این صنف قدیمی را تحت تاثیر قرار داده، چاره اساسی اندیشیده شود. رئیس اتحادیه فخاران درباره پیشینه اتحادیه فخاران میگوید: ۷۱ سال پیش یعنی در سال ۱۳۲۵ اتحادیه فخاران در تهران به فعالیت خود رسمیت بخشید و هماکنون بیش از ۳۰۰ کارگاه در استان تهران مشغول فعالیت هستند. اما متاسفانه این روزها کسبوکار این صنف قدیمی رونق چندانی ندارد. مرتضی منبعچی در گفتوگو با «گسترشتجارت» درباره علت اصلی از رونق افتادن فعالیت فخاران میگوید: بعد از قانون هدفمند کردن یارانهها، نرخ مولدهای انرژی در ایران بسیار بالا رفت که طبق قوانین اقتصادی باید به همان میزان هم نرخ آجر در بازار افزایش مییافت. اما در عمل چنین اتفاقی رخ نداد و همین مسئله انگیزه برخی از تولیدکنندگان را برای تولید کاهش داد. این فعال اقتصادی درباره سوخت مورد استفاده کارخانههای آجرپزی اظهار میکند: درحالحاضر عمده واحدهای مستقر در حاشیه شهرها و شهرستانها، از نفت سیاه و واحدهای مستقر در مراکز استانها از گاز به عنوان سوخت استفاده میکنند. رئیس اتحادیه فخاران درباره مشکلات تولیدکنندگان آجر در کشور میافزاید: درحالحاضر کارخانههای تولید آجر با نیمی از ظرفیت خود فعالیت میکنند که ۳۰ درصد دلیل این کاهش تولید به کاهش تقاضا و ۷۰ درصد دیگر آن به مسائل تولید مربوط میشود. قرار بر این بود که بعد از اجرای قانون هدفمندی یارانهها تجهیزات خطوط تولید آجر نوسازی شوند اما متاسفانه در عمل شاهد این مهم نبودیم و هنوز تسهیلات مالی برای این کار به ما پرداخت نشده است. به گفته وی مسئولان بهجای رفع مشکلات صنف، سنگهای زیادی پیش پای کسبوکار ما انداختند. متاسفانه در برنامه راهبردی وزارت صنعت، معدن و تجارت هیچ توجهی به رفع مشکلات اتحادیه فخاران نکردند. این مسئول صنفی درباره دلایل جایگزین کردن بلوک سیمانی به جای آجر در ساختوساز بیان میکند: این روزها برای سبکسازی ساختمان از بلوک سیمانی استفاده میکنند. اما طبق محاسبات کارشناسان این اقدام اشتباه است و استفاده از بلوک سیمانی به مراتب وزن ساختمان را از آجر سنگینتر میکند. بلوکهایی که جای آجر را گرفتند وی در پاسخ به این پرسش که آیا نرخ آجر به نسبت بلوک سیمانی پایینتر است، میگوید: نرخ آجر به مراتب کمتر از بلوک سیمانی است، از اینرو برای سبک شدن ساختمان مهندسان کاربرد بلوک لیکا در ساختوساز را تجویز میکنند. اما متاسفانه کمتر از ۱۰ درصد ساختمانها در ایران از این بلوک استفاده میکنند و بیشتر بلوک سیمانی در ساختوساز کاربرد دارد. بر کسی پوشیده نیست که بلوک سیمانی مقاومت کمتری دارد، به همین دلیل صداها در ساختمان شنیده میشود. به گفته این فعال اقتصادی آجر عایق صدا و حرارت است، به همین دلیل مقاومت ساختمان را افزایش میدهد. منبعچی با بیان اینکه ۱۵ سال پیش در اروپا میخواستند بلوک سیمانی را جایگزین آجر کنند، بیان میکند: فعالان این صنف در اروپا انجمنهای قوی داشتند؛ آنها اجازه ندادند که چیزی جایگزین آجر در ساختوساز شود، بههمین دلیل آنها همچنان به فعالیت خود ادامه میدهند. وی ادامه میدهد: محصولاتی مانند «سیپورکس» و «هبلکس» را میتوان بهجای بلوک سیمانی در ساختو ساز به کار برد. هر کدام از این مصالح ساختمانی معایب و محاسن خاص خود را دارند، از اینرو لازم است کارشناسان مصالح ساختمانی را بررسی و بهترین را برای ساختوساز تجویز کنند. متاسفانه بازرسیها در ساختوساز به حداقل رسیده است و فقط تلاش دارند برچسب غیراستاندارد بودن را به آجر بزنند. کاهش اشتغالآفرینی در صنف آجرپزها به گفته این فعال اقتصادی فخاران در استان تهران برای ۳۰ هزار نفر ایجاد اشتغال کردهاند در حالی که این صنف در کل کشور برای بیش از یک میلیون نفر ایجاد شغل کرده است. وی با اشاره به تاثیر رکود ۵ ساله حاکم بر بازار ساختوساز مسکن میگوید: رکود فعلی حاکم بر بازار مسکن از پیروزی انقلاب اسلامی تا به امروز بیسابقه است و هیچگاه شاهد چنین رکودی نبودهایم. از اینرو لازم است برای برونرفت از رکود فعلی بازار مسکن چاره اساسی اندیشیده شود، زیرا بیش از هزار و ۳۰۰ شغل وابسته به این صنعت است و اگر ساختوساز دوباره پا بگیرد فعالیت ما نیز رونق خواهد گرفت. باید پروژههای ساختوساز با جدیت بیشتری دنبال شود. اگر برای بازسازی بافتهای فرسوده برنامهریزی نکنیم، بدون تردید زمین خواهیم خورد. این مسئول صنفی در پاسخ به این پرسش که کاهش مصرف آجر در بازار داخلی انگیزه صادرات را بیشتر کرده است، بیان میکند: پیش از اوج گرفتن جنگ عراق از اصفهان و تهران روزی ۵۰۰ تریلی، آجر به این کشور صادر میکردیم اما جنگ در این کشور رکود حاکم بر بازار داخلی را تشدید کرد. وی با اشاره به لزوم تغییر و تحول اساسی در تولید آجر بیان میکند: هنوز بسیاری از کارخانههای آجرپزی، بهصورت سنتی اقدام به تولید آجر میکنند؛ در این کارخانهها هزینه تولید بسیار بالاست. اگر بهجای ۳۰۰ کارخانه، ۵ واحد تولیدی مدرن اقدام به تولید کنند، علاوه بر تامین نیاز داخلی، میتوانیم بهفکر تصاحب بازار کشورهای همسایه باشیم. مقاومت بالای آجر سنتی همچنین در این رابطه رضا حسامی، عضو هیاتمدیره اتحادیه فخاران در گفتوگو با «گسترشتجارت» درباره پیشینه تولید آجر در کشور بیان میکند: بیش از ۷ هزار سال پیش آجر از بینالنهرین وارد ایران شد. درست است که مهندسان ایرانی مبدع آن نبودند اما خیلی زود توانستند در ساخت آجر به نبوغ جدیدی دست یابند، بهعنوان مثال مهندسان ایرانی ۷۰۰ سال پیش لولههای سفالی را برای مصارف بهداشتی به کشورهای اروپایی بهویژه اسپانیا صادر میکردند. این مسئول صنفی ادامه میدهد: در زمان سلطنت رضاشاه ابزارهای جدید برای تولید آجر وارد ایران شد و بعد از وی از سال ۵۰ زمینههای ورود ابزارهای جدید برای تولید آجر فراهم شد. به گفته وی طولانی بودن فرآیند تولید آجر بهصورت سنتی مقاومت آن را به نسبت آجرهایی که با دستگاههای بهروز تولید میشوند، بیشتر کرده است. برای همین هنوز شاهد بناهای قدیمی که با آجر ساخته شدهاند هستیم. بنای زیگورات چغازنبیل در خوزستان با آجر ساخته شده و سالها از ساخت این بنا میگذرد اما همچنان پابرجاست. این فعال اقتصادی درباره نحوه تولید آجر بیان میکند: در ایران آجر بهصورت سنتی، نیمهسنتی و ماشینی تولید میشود. البته همچنان تعداد کارخانههایی که بهصورت سنتی کار میکنند زیاد است. این کارخانهها برای تعداد قابل توجهی از کارگران اشتغال ایجاد کردهاند اما با مدرن شدن آنها تعداد قابل توجهی از کارگران از کار بیکار شدند. سخن آخر فخاران، همان پزندگان سفال هستند اما این روزها فعالان این صنف کسبوکارشان مانند گذشته رونق ندارد. کارشناسان دلیل رکود و کسادی بازار این صنف را به عوامل مختلفی مانند هزینه بالای سوخت به دنبال اجرای قانون هدفمندی یارانهها و ورود مصالح جدید و جایگزین آجر میدانند. به علاوه همگام نشدن بسیاری از کارخانهها با تغییرات و فناوری روز از دیگر عوامل کندی تحرک این بازار است. از اینرو فعالان این صنف نیازمند همکاری مسئولان برای روزآمدی کارخانهها هستند. اهمیت ادامه فعالیت فعالان این صنف در حالی مطرح است که فخاران برای بیش از یک میلیون نفر در کشور ایجاد اشتغال کردهاند و باید به مشکلات آنها بیشتر توجه شود.
