توسعه فناوری اطلاعات از مهمترین پیشنیازهای اصلی توسعه اقتصاد دانشبنیان در هر کشوری به شمار میآید و توجه به این موضوع در بخشهای مختلف صنعتی و معدنی ضروری است.
به گزارش پایگاه خبری گسترش، روزنامه صمت نوشت: در این میان بهطور فزایندهای صنایع و فناوریهای پیشرفته در تمامی حلقههای زنجیره معدنکاری از اکتشاف تا فرآوری، اقتصادهای دانشبنیان را در دستور کار خود قرار دادهاند. از پیامدهای عقبماندگی فناورانه بنگاههای معدنی میتوان به نرخ تمامشده بالا و بهرهوری پایین اشاره کرد. پس برای رسیدن به ارزش افزوده بالا در صنعت معدنکاری، توجه به توسعه فناوریها باید در نظر قرار گیرد.مدیر آموزش، پژوهش و فناوری سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران درباره اقتصاد دانشبنیان اظهار کرد: سند چشمانداز ۲۰ساله راهبرد اصلی توسعه کشور بر مبنای «توسعه دانشبنیان اقتصاد ملی» قرار گرفته به طوریکه با پیگیری این راهبرد، اقتصاد ایران باید در سال ۱۴۰۴ شمسی به یک اقتصاد دانشبنیان تبدیل شود.شمسالدین سیاسی راد با بیان این مطلب افزود: پیشتازی اقتصاد دانشبنیان، پیادهسازی و اجرای نقشه جامع علمی کشور، ساماندهی نظام ملی نوآوری به منظور ارتقای جایگاه جهانی کشور، افزایش سهم تولید و صادرات محصولات و خدمات دانشبنیان و دستیابی به رتبه نخست اقتصاد دانشبنیان در منطقه از مهمترین محورهایی است که در سیاستهای اقتصاد مقاومتی به آن توجه شده است. وی ادامه داد: اقتصاد دانشبنیان اقتصادی است که بر اساس (OECD) از تعاریف سازمان همکاری اقتصادی و توسعه تولید و توزیع و کاربرد دانش و اطلاعات شکل گرفته و در آن سرمایهگذاری در دانش و صنایع دانش پایه مورد توجه ویژه قرار میگیرد. توجه به منابع انسانی به گفته سیاسی راد، اقتصاد دانشبنیان اقتصادی است که در آن (Knowledge Based) دانش پایه در میزان بالایی به سرمایهگذاری و توسعه خلاقیت و نوآوری اختصاص مییابد. در اینگونه اقتصاد، منابع انسانی متخصص و فناوریهای پیشرفته با شدت بالایی به کار گرفته میشوند. سیاسی راد افزود: گذار ایران از اقتصاد مبتنی بر کارایی به اقتصاد مبتنی بر نوآوری، نیازمند افزایش میزان تولید محصولات و خدمات دانشبنیان برپایه صنایع پیشرفته و فناوریهای نوین از قبیل فناوریهای نانو، زیست فناوری و فناوری است. مدیرآموزش، پژوهش و فناوری سازمان ایمیدرو ادامه داد: توسعه فناوری اطلاعات از پیشنیازهای اصلی توسعه اقتصاد دانشبنیان است. همچنین دسترسی آسان به ابزارهای فناوری اطلاعات و ارتباطات، منجر به تسهیل در آموزش، اشتراکگذاری دستاوردهای دانشی و تسریع در انتقال و جذب فناوری خواهد شد.
وی در ادامه سخنانش گفت: در اقتصادهای دانشبنیان، سهم ارزش افزوده حاصل از تولیدات صنایع برخوردار از فناوریهای بالا به طور فزایندهای در حال افزایش است. ویژگیهای اصلی صنایع یادشده، بیشترین بهرهگیری از روشهای سرعت بالای نوآوری و نسبت بالای بکارگیری (R&D)، تولید خودکار و بالا بودن هزینههای تحقیق و توسعه منابع انسانی (حداقل ۲۰ درصد از کل کارکنان)در این گونه صنایع است. امروزه معدن دیگر یک کارفرمای عمده نیست. معدنکاری با ۳۰ میلیون نفر اشتغال، حدود یک درصد از نیروی کار جهان را به خود اختصاص میدهد که از این تعداد حدود ۱۰ میلیون نفر برای تولید ۶۴/۷ میلیارد تن زغالسنگ مشغول کار هستند.
سیاسی راد ادامه داد: اقتصادهای دانشبنیان، بهطور فزایندهای صنایع و فناوریهای پیشرفته را در تمامی حلقههای زنجیره معدنکاری از اکتشاف تا فرآوری بهکار گرفتهاند. بکارگیری صنایع مربوط به فناوری اطلاعات و ارتباطات، سامانههای خودکار، اتوماسیون صنعتی و سامانههای هوشمند، سامانهها و تجهیزات کنترل فرآیند، ابزاردقیق، سنسورها، روباتها، تجهیزات الکترونیکی وارتباطی پیشرفته، فناوریهای پیشرفته ناوبری و ماهوارهای و فناوریهای نانو و زیستی، تحولات شگرفی را در ابعاد نرمافزاری و سختافزاری معدنکاری و در آموزشهای تخصصی و مهارتی منابع انسانی مورد نیاز رقم زده است. وی افزود: بررسی اجمالی روند تحولات فناورانه معدنکاری در جهان از ابتدا تاکنون، بیانگر مراحل و نقاط عطفی در تحولات مهندسی معدن در زمینه طراحی، تجهیز و انجام عملیات استخراج مواد معدنی از معادن سطحی و زیرزمینی است.
سرمایهگذاری برای معدنکاری در اعماق دریاها به گفته سیاسی راد، بکارگیری صنایع و فناوریهای پیشرفته، امکان سرمایهگذاری برخی کشورهای توسعه یافته مانند ژاپن و امریکا را برای اکتشاف مواد معدنی در محیطهای غیرمتعارف در قالب پروژههای معدنکاری دروناقیانوسی و برونجوی رباتیک فراهم کرده است.
مدیر آموزش، پژوهش و فناوری ایمیدرو افزود: تحولات پیشرفته به ویژه استفاده از نرمافزارهای تخصصی پیشرفته خودکارسازی عملیات استخراج و فرآوری مواد معدنی، علاوه بر تغییر ترکیب تخصصی منابع انسانی شاغل در معادن، منجر به افزایش سرعت، دقت و پیوستگی عملیات، ایمنی و بهرهوری بیشتر، کارایی بهتر سوخت وکاهش مصارف آب و انرژی، کاهش هزینههای تعمیر و نگهداری برنامهریزی نشده، استفاده بهتر از وسایل نقلیه و بهبود شرایط کار شده است. وی ادامه داد: همچنین شدت رقابت میان تولیدکنندگان بزرگ معدنی، نوسان نرخ کالاهای معدنی، افزایش عمق ذخایر معدنی، کاهش عیار مواد معدنی، هزینههای فزاینده مدیریت اثرات منفی زیستمحیطی، خصوصیسازی و افزایش دستمزدها و هزینههای بازسازی معادن هر یک باعث فشار بر شرکتهای معدنی برای کاهش هزینهها و افزایش بهرهوری شده است.
به عقیده سیاسی راد، عقبماندگی مزمن و فزاینده معدنکاری کشور در حوزههای مختلف فناورانه نشان میدهد، نوین کردن شیوههای سازماندهی و مدیریتی، دانش فنی طراحی عملیات، نوسازی ماشینآلات و تجهیزات عملیات استخراج و فرآوری مواد معدنی کشور را با کندی همراه کرده است. از پیامدهای عقبماندگی فناورانه بنگاههای معدنی میتوان به نرخ تمامشده بالا، بهرهوری پایین و از دست رفتن بخشی از عیار کانسنگ در مرحله استخراج و کانهآرایی بهدلیل استفاده از روشهای غیرفنی و تجهیزات و ماشینآلات قدیمی اشاره کرد. در شرایط کنونی تمرکز بر تحولات فناورانه در حلقههای استخراج و فرآوریهای متصل به آن در طول زنجیره ارزش معدنکاری اعم از کوچکمقیاس و بزرگمقیاس حائز اهمیت و اولویت است.
سیاسی راد با بیان این مطلب ادامه داد: پایین بودن سهم معدنکاری در تولید ناخالص داخلی کشور که معادل کمتر از یک درصد، برآورد و گزارش (GDP) شده، ناشی از توان و ظرفیتهای محدود استخراجی ناشی از محدودیت تقاضا برای مواد و فرآوردههای معدنی در بازار داخلی و توسعهنیافتگی زیرساختهای لازم برای صادرات مازاد محصولات صنایع معدنی است. همچنین این موضوع مواردی مانند سهم بالای تعداد معادن کوچکمقیاس و استخراج مواد معدنی با ارزش افزوده پایین مانند مواد اولیه مصالح ساختمانی در سبد معادن و تولیدات معدنی کشور را در بر میگیرد.
به گفته وی، بر اساس آخرین گزارش مرکز آمار ایران در سال ۱۳۹۳ از ۶۴۰۰ معدن دارای پروانه بهرهبرداری، ۵۳۵۵ معدن در حال بهرهبرداری در کشور وجود دارد که از این تعداد، معادن شن و ماسه، سنگ تزئینی و سنگ لاشه به ترتیب با ۱۳۴۳، ۸۰۸ و ۸۰۸ معدن بیشترین تعداد را دارا بودهاند. ارزش کل تولیدات معادن در حال بهرهبرداری کشور در سال ۱۳۹۳ افزون بر ۱۳۹۲۰۶ میلیارد ریال بوده که ۸۶/۱درصد آن مربوط به معادن سنگآهن، سنگ مس، سنگهای ساختمانی (تزئینی و لاشه)، سنگآهک و شن و ماسه است.
سیاسی راد افزود: در مقایسه با عملکرد بازیگران بزرگ معدنکاری در جهان، کوچکی اندازه بازار داخلی مواد و فرآوردههای معدنی و ظرفیتهای پایین استخراجی معادن موجود، منجر به نبود تناسب میان قابلیتهای زمینشناختی و فلززایی و تنوع مواد معدنی ایران با ظرفیتهای استخراجی معادن موجود شده است. تقاضای محدود صنایع پاییندستی باعث کوچک شدن مقیاس استخراج مواد خام و تولید فرآوردههای معدنی از معادن کشور شده است. برای نمونه سهم استخراج زغالسنگ ایران ۲/۷ میلیون تن در سال گذشته میلادی نسبت به تولید جهانی آن با میزان۷/۶ میلیارد تن بسیار اندک است. بر همین اساس پیشبینی طرح جامع فولاد کشور و افزایش ظرفیت تولید فولاد به روش کورهبلند در افق ۱۴۰۴ شمسی، تقاضا برای زغالسنگ خام را به بیش از ۸ میلیون تن افزایش خواهد داد.
معدنکاری با ابزار دستی و نیروی حیوانی آغاز شد مدیر آموزش، پژوهش و فناوری سازمان ایمیدرو درباره روند معدنکاری در دوران مختلف اظهار کرد: بررسی اجمالی روند تحولات فناورانه معدنکاری در جهان از ابتدا تاکنون، بیانگر مراحل و نقاط عطفی در تحولات مهندسی معدن در طراحی، تجهیز و انجام عملیات استخراج مواد معدنی از معادن سطحی و زیرزمینی به این شکل است که معدنکاری ابتدایی و استخراج و بهرهبرداری از مواد معدنی، با استفاده از ابزار دستی و نیروی حیوانات و استفاده از ماشینآلات بزرگ و سنگین حفاری، بارگیری و باربری مواد معدنی آغاز شد و از سال ۱۳۵۹شمسی(۱۹۸۰ میلادی) توسعه یافت؛ همچنین از سامانههای کنترل از دور و عملیات از دور مبتنی بر ارتباطات (ICT) رادیویی و تجهیزات پیشرفته مخابراتی و فناوری اطلاعات و ارتباطات استفاده شد.
سیاسیراد افزود: از ۱۹۹۰ میلادی(۱۳۶۹ شمسی) توسعه و بکارگیری سامانههای نیمه خودکار و خودکارسازی ماشینآلات و تجهیزات موجود معادن آغاز شد و از سال ۲۰۰۰ میلادی (۱۳۷۰ شمسی) ماشینآلات و تجهیزات نیمه خودکار جدید ویژه سامانههای خودکار مورد استفاده قرار گرفتند، از سال ۲۰۱۰ میلادی ( ۱۳۸۹ شمسی) نیز توسعه سامانههای خودکار و رباتیک در دستور کار قرار گرفت. مدیر آموزش، پژوهش و فناوری سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران(ایمیدرو) درباره ارزش افزوده حاصل از فروش مواد معدنی در ایران نیز اظهار کرد: ارزش افزوده و نرخ فروش خارجی مواد و فرآوردههای معدنی کشور به دلیل هزینههای بالای زیرساختی به ویژه هزینه حملونقل ریلی و دریایی بار و توسعهنیافتگی صنعت فرآوری، فاقد توان رقابتی و حصول ارزش افزوده واقعی مواد معدنی استخراج شده از معادن است.
سیاسیراد ادامه داد: نوسازی فناورانه حلقه استخراج و فرآوری مواد معدنی از طریق افزایش ظرفیتهای تولید و بهینهسازی مراحل مختلف عملیات معدنی مانند حفاری، آتشباری، بارگیری، باربری، فرآوری و ارتقای سطح بهرهوری نیروی کار، ماشینآلات، سرمایه و به ویژه بهرهوری کل عوامل تولید در معادن، منجر به بازدهی سرمایهگذاریهای اکتشافی و افزایش ظرفیتهای کمی و کیفی صادراتی و تامین فرآوردههای معدنی مورد نیاز صنایع معدنی داخلی خواهد شد. به گفته وی، تحول فناورانه منجر به تغییر کیفی نظام آموزشهای رسمی و غیر رسمی کشور، گرایش بیشتر نخبگان تحصیلی به رشتههای دانشگاهی مربوط به علوم و فنون معدنی، جذب و اشتغال متخصصان تراز اول جهانی در مشاغل معدنی و در نتیجه تغییر تدریجی ترکیب شاغلان معادن و افزایش بهرهوری منابع انسانی خواهد شد.
وی ادامه داد: تعمیق مشکلات ایمنی، بهداشت و زیستمحیطی ناشی از تداوم معدنکاری سنتی و فرسودگی ماشینآلات و تجهیزات در کنار افزایش فزاینده حساسیتهای ملی و بینالمللی در زمینههای ایمنی، بهداشت و محیطزیست از یکسو و بحران کمبود منابع آب و میزان و شدت بالای مصرف انرژی در عملیات فرآوری مواد معدنی و تولید محصولات صنایعمعدنی از سوی دیگر، لزوم نوسازی فناورانه معدنکاری و صنایع پاییندستی آن را دوچندان کرده است.
تاسیس صندوق حمایت از فناوری به عقیده سیاسیراد در فضای پس از برجام، مهمترین راهکارهایگذار از معدنکاری سنتی به معدنکاری پیشرفته برای کاهش شکاف فناورانه موجود میان معدنکاری سنتی داخلی با معدنکاری پیشرفته خارجی اینگونه است که با بازنگری و روزآمد کردن سرفصلها و محتوای آموزشهای رسمی و غیررسمی علوم و مهندسیهای مرتبط و همچنین شناسایی، اکتشاف، استخراج و فرآوری مواد معدنی و تاسیس صندوق حمایت از برنامه نوسازی فناورانه معدنکاری کشور برای پشتیبانی مالی از برنامه جامع نوسازی حلقههای مختلف زنجیره معدنکاری به این اهداف دست یافت.
وی ادامه داد: توسعه و حمایت از شکلگیری و فعالیت شرکتهای دانشبنیان و شرکتهای خدمات تخصصی فنی و مهندسی در بخش معدن و صنایع معدنی، استفاده از فرصتهای آموزشی خارجی و بینالمللی از طریق دعوت از مدرسان متخصص خارجی و اعزام کارشناسان داخلی به دورههای آموزشی خارج از کشور در کنار گسترش ارتباطات تعاملات فناورانه با مراکز توسعه فناوریهای مربوط شامل دانشگاهها و مراکز پژوهشی و توسعه فناوری روزآمد معدنی و صنایع معدنی و دعوت از نخبگان و متخصصان ایرانی شاغل در مراکز علمی، پژوهشی و شرکتهای معتبر معدنی خارج از کشور برای کمک به برنامه نوسازی فناورانه معدنکاری کشور میتواند ما را در رسیدن به این اهداف یاری کند.
به گفته وی، شرکتهای معتبر خارجی در زمینه اکتشافات معادن(FDI)، ترغیب و تسهیل سرمایهگذاری مستقیم خارجی کشور و تبدیل معادن مشترک با شریکان خارجی به نمونه آزمایشی، آموزش و انتقال دانش فنی و فناوریهای پیشرفته نیز از دیگر مواردی است که میتوان با تکیه بر آن زمینه را برای جهش معدنکاری سنتی به معدنکاری پیشرفته فراهم کرد.سیاسیراد معتقد است نوسازی فناورانه و استفاده از دانش فنی جدید و سامانههای پیشرفته نرمافزاری و سختافزاری به ویژه توسعه موفق سامانههای خودکار در عملیات استخراج معادن، نیازمند مدیریت ریسک(خطرپذیری)، ارزیابی هزینه فرصت و توجه به موازین و ملاحظات توسعه پایدار در محاسبات مهندسی است. انجام موفق این مهم نیازمند تمرکز بر مدیریت ریسک(خطرپذیری) و مهندسی سیستم و طراحی یک روش جامع برای اجرای موفقیتآمیز توسعه سامانههای خودکار در صنعت معدنکاری ایران است.
مدیر آموزش، پژوهش و فناوری سازمان ایمیدرو در ادامه سخنانش افزود: بر این اساس تعریف چشماندازی فناورانه، ابلاغ ماموریتی معطوف به نوسازی نرمافزاری و سختافزاری و ابعاد مختلف فعالیتهای معدنی در برنامه راهبردی توسعه بخش معدن و صنایع معدنی کشور پیشنهاد میشود. همچنین برای نیل به چشمانداز تعریف شده، پایش مستمر تحولات فناورانه معدنکاری در کشورهای پیشرو و تدوین برنامه توسعه توانمندیهای فناورانه و مهندسی بخش معدن و صنایع معدنی الزامی است. به گفته وی این برنامه متضمن تبیین وضع موجود معدنکاری کشور از نظر فناوری، تعیین نیازها و اولویتهای یادگیری و انتقال فناوری و انجام مطالعات ترازیابی و بررسیهای تطبیقی شرایط موجود با وضعیت مطلوب آتی خواهد بود.
