پس از اینکه رئیسجمهوری امریکا برای سومین بار لغو تحریمهای هستهای ایران را امضا نکرد و مسئولت به گنگره واگذار شد با وجود مخالفت بسیاری از مسئولان اروپایی و امریکا، محافل سیاسی و اقتصادی نیز به بررسی پیامدهای خروج امریکا از برجام پرداختند و بیشتر کارشناسان و نهادهای پژوهشی معتقدند حذف برجام ضمن اینکه تعارض میان امریکا و همپیمانانش را زیاد میکند روسیه و چین را در مسیری قرار میدهد که با وجود تفاوت ساختاری در اقتصاد به قطببندی جدید در نظام جهانی دست بزنند که به نوعی میتوان گفت منافع امریکا را با چالش جدی روبهروکند.
به گزارش پایگاه خبری گسترش، روزنامه صمت نوشت: چند روز پیش رئیسجمهوری امریکا در مصاحبه تلویزیونی با شبکه فاکس نیوز ضمن تاکید بر این موضوع که کشورش هیچ مخالفتی با مبادلات تجاری بازرگانی فرانسه و آلمان با ایران ندارد، گفته بود «من به آنگلا مرکل و امانوئل ماکرون گفتم معاملات و کسب درآمد با ایران را ادامه دهید، نگران نباشید در این زمینه ما احتیاجی به شما نداریم.» این سخن را وقتی در کنار موضعگیریهای قبلی رئیسجمهوری امریکا بگذاریم که همواره این اتهام را به اروپاییهای وارد کرده بود که فقط به دلیل منافع مالی که از همکاری برجامی با ایران داشتهاید از این توافق حمایت میکنید، البته پیش از این یورونیوز به نقل از رکس تیلرسون، وزیر خارجه امریکا خبری منتشر کرده بود که «امریکا در مبادلات تجاری بازرگانی بین اروپا و ایران سنگاندازی نخواهد کرد و دخالتی در قراردادهای منعقدشده بین طرفها نخواهد داشت.» اگر از دریچه حقیقت به موضوع نگاه کنیم ایران در همان ماههای نخست امضای توافق برجام به دنبال همکاری گسترده با شرکتهای برتر جهان بود و مرزبندی بین اروپا، آسیا و حتی امریکا نداشت و این مقامهای امریکایی بودند که همواره در مسیر همکاری شرکتهای امریکایی و ایرانی مانعتراشی کرده بودند و سخنان اسحاق جهانگیری، معاون اول رئیسجمهوری ایران نیز حکایت از رویکرد اقتصادی ایران در برابر برجام دارد. او زمانی که در مراسم بیست و یکمین سالروز روز ملی صادرات در سالن اجلاس سران سخن میگفت، تاکید کرد: «امریکاییها خودشان را از همکاری اقتصادی با ایران محروم کردند و رویکرد ایران به استثنای یک کشور تعامل با سایر کشورها است». عبور از اقتصاد جهانی بیشک اقتصاد با تولید ناخالص بالا و هژمونی دلار بر بازار جهانی نقش اثرگذاری در نظام اقتصادی جهان دارد، اما این مسئله به این معنی نیست که تقابل با کشورهای اروپایی یا حتی آسیایی در نتیجه برجام اثر منفی در اقتصاد این کشور ندارد چراکه «جان هوز» رئیس پیشین تیم تحریم ایران در وزارت امور خارجه امریکا دو روز پیش در مصاحبهای که در پایگاه خبری «اساند پی گلوبال پلاتس» امریکا منتشر شده است، تحلیلی از سیاستهای امریکا در برابر برجام داشته و تاکید کرده است: «تهدید برجام، فرصتهای بیشتری به چینیها و دیگرانی میدهد که خیلی نگران اقدامهای تحریمی امریکا نیستند. زیرا حتی اگر کنگره امریکا تحریمهای اقتصادی ثانوی را دوباره بر ایران تحمیل نکند، تهدید دونالد ترامپ به خروج از برجام برای شرکتهای بینالمللی نفتی که به سرمایهگذاری در ایران میاندیشند، نااطمینانی فزاینده ایجاد کرده و ممکن است در نهایت حتی اگر دولتهایشان از آنها در برابر تحریمهای جدید احتمالی امریکا حمایت بیشتری کنند، از سرمایهگذاری چین در اروپا حمایت کنند.» بنابراین بخشی از تحلیل او از آینده همکاری ایران با اروپا و همچنین سرنوشت برجام را وابسته به تصمیم مقامهای اروپایی برای حمایت از شرکتهای خود میدانند. البته مقامهای اروپایی نیز تاکنون از حمایت قاطع خود سخن گفتهاند و تایید کردهاند که هیچگاه برجام را نقض نخواهند کرد و مخالف سیاستهای ترامپ درباره برجام هستند، اما این سیاست از سوی مسئولان ایران چندان قابل پذیرش نیست، زیرا تا حدودی خروج امریکا از برجام این توافق را بیاثر میکند. از سوی دیگر نیز اروپاییها در ادامه حمایت خود از برجام، مذاکره درباره محدود کردن فعالیتهای نظامی و دفاعی ایران را مطرح کردهاند که این مسئله نه تنها خارج از چارچوب توافق برجام است بلکه به نوعی دخالت در امور داخلی ایران نیز بهشمار میرود. در همین رابطه ایرنا در مطلبی به نقل از بوریس جانسون، وزیر خارجه انگلیس که دوشنبه در اندیشکده چتم هاوس سخنرانی داشته، آورده است: «حفظ برجام نهتنها به سود امنیت غرب بلکه به نفع مردم ایران هم خواهد بود. ایران کشوری بزرگ با ۸۰ میلیون جمعیت است که دوسوم آنها زیر ۳۰ سال سن دارند و زنان و مردانی تحصیلکرده هستند که از فناوری استفاده میکنند و سرشار از روحیه کارآفرینی و سرمایهگذاری هستند. اگر بتوانیم به آنها نشان دهیم که در بازار بزرگ جهانی مورد استقبال قرار میگیرند، در طول زمان میتوان رابطه متفاوتی را با این نسل مدرن ایجاد کرد؛ بههرحال ایران یکی از تمدنهای باستان بهشمار میرود.» جانسون در ادامه این سخنرانی به پیمان «انپیتی» اشاره کرده که در نیم قرن گذشته چگونه این پیمان توانسته مانع هستهای شدن برخی کشورها شود و معتقد است در قبال ایران و برخی کشورها نیز باید سیاستهای تعاملی در نظر گرفت. در کنار این مسئله برخی مقامهای امریکایی نیز فارغ از مسائل امنیتی بر اثر حذف برجام در نظام اقتصاد جهانی پرداختهاند. برای نمونه ژنرال «جوزف دانفورد» رئیس ستاد ارتش امریکا در کمیته خدمات مسلحانه در مجلس سنای امریکا در مطلبی که در تارنمای «البدیل» منتشر شده اعلام کرده: «اگر امریکا توافق هستهای را نادیده بگیرد، از پیامدهای ناگوار آن رنج خواهد برد.» او در این زمینه با ترامپ اختلاف نظر دارد. چراکه معتقد است برقراری روابط اقتصادی اروپا با ایران نشان داده مناسبات برای هر دو طرف سودمند است و ممکن است همپیمانان در تعارض با امریکا قرار گیرند.» نظام چندقطبی تارنمای موسسه مطالعاتی «کنان» نیز به اثر نقض برجام بر آینده اقتصاد جهانی پرداخته و در گزارشی آورده است: «نوع دیپلماسی بینالمللی که به توافق هستهای ایران منجر شد، میتوانست راهی به جهان پسا دوقطبی باشد؛ چراکه امریکا و روسیه با کنار گذاشتن موضوعهای پرشمار مورد اختلافشان، برای یک توافق همکاری کردند. برجام که مورد تایید همه اعضای دائم شورای امنیت سازمان ملل به علاوه آلمان و اتحادیه اروپا است، سند زنده این واقعیت است که جامعه جهانی این توانایی را دارد که در عین آگاهی از دستور کارهای امنیتی متفاوت دیگران، یک توافق متمرکز را به وجود آورد. اگرچه اجماع همه حامیان توافق امری چشمگیر است، اما ایالات متحده در این توافق نقشی حیاتی دارد؛ چراکه هر تحریم قابل ملاحظه جدیدی توسط امریکا، از سوی ایران به معنای خروج واشنگتن از تعهدات برجامی خود تفسیر خواهد شد. حال از آنجا که رفع تحریمهای ایالات متحده انگیزه اصلی ایران برای پذیرش توافق بود، رژیم تحریمهای امریکا بسیار مهم است. خروج امریکا و حذف برجام باعث میشود روسیه و چین با وجود نبود اعتماد و نابرابری عمیق اقتصادی میان آنها، در حال تلاش برای همسو کردن سیاستهایشان در منطقه باشند.» حال با توجه به اینکه دولت امریکا در ۳ ماه سوم لغو تحریمهای هستهای ایران را تمدید نکرد و مسئولیت آن را به کنگره واگذار کرده به نظر میرسد در یک سال گذشته نتوانستهاند به اهداف خود در برجام برسند و از سوی دیگر همچنان در تصمیمگیری سردرگم هستند، چراکه در گزارشی که واشنگتن پست از مسائل حاشیهای کاخ سفید منتشر کرده است، احتمال حذف تیلرسون از مقام وزارت امور خارجه را خبر داده است. او در یک سال گذشته همواره موضعی میانهروتر از ترامپ اتخاذ کرده است، هرچند به گفته همین رسانه تیلرسون تمام شایعات درباره انصرافش از این مقام را تکذیب کرده است با این حال این احتمال میرود که فرد دیگری جایگزین او شود که در این بین یکی از گزینهها نیکی هیلی، نماینده امریکا در سازمان ملل است و دیگری مایک پومپئو که نماینده ایالت کانزاس در ۳ دوره کنگره امریکا بوده و یکی از منتقدان سرسخت توافق هستهای با ایران است و در کنار افرادی نظیر جام بولتون وی در سمت راست خط فکری افراطی در حزب جمهوریخواه طبقهبندی میشود. در مقابل هیلی درباره ایران و بحثهای مربوط به تهیه راهبردی در برابر ایران، موضعی متعادل و میانهروتر داشته است. بنابراین امریکا برای در نظر گرفتن راهبردی برای برجام با چالشهای فراوانی روبهرو است.
