محیطزیست و فناوریهای روز؛ مقولهای که این روزها زیاد از آن میشنوید، میخوانید و اظهارنظرهای بسیاری را میبینید. از اینکه بازگشت و بازخورد فعل و انفعالات فناورانه به طور قطع برای محیطزیست اثراتی را به همراه دارد.
به گزارش پایگاه خبری گسترش، روزنامه گسترش صنعت نوشت: از این رو، ابداعات و اختراعات فناوری باز هم محور قرار میگیرد که چرخه تولید محصولات را بهنوعی بازیافت کند که کمترین آسیب را برای محیطزیست به همراه داشته باشد. روی دیگر این ماجرا رشد رشتههای صنعتی است که میتواند در ارتباط با دانش و فناوری روز مفید واقع شود مانند صنعت بازیافت یا بازیابی. هر چند در کشور ما این حوزه با اما و اگرهای زیادی روبه رو شده و همچنان انتقاد بر سر آن بسیار است به ویژه برای بازیافت زبالههای الکترونیکی که به نظر میرسد چندان در کشور ما به آن توجه نمیشود و سازوکار و بستر مناسبی برای بازیابی فناورانه آن وجود ندارد. برای این ادعا نیز دلایلی وجود دارد؛ از جمله اینکه به گفته کارشناسان این بخش، نهتنها قانون و سندجامعی برای این صنعت تدوین نشده بلکه تعریف و توجیه خاصی هم برای فعالیت بخش خصوصی در این صنعت در نظر گرفته نشده است. حال این سازوکار را در کنار این موضوع بگذاریم که روز به روز بر تولید محصولات فناور و الکترونیکی اضافه میشود، حجم استفاده از تلفن همراه و رایانه بیشتر خواهد شد و در نتیجه دورریز و ضایعات و زبالههای حاصل از این رویکردهای فناورانه به طور قطع بیشتر میشود. از این رو، نیاز است در کنار رشد و پاگیری کسب و کارهای نوین و فناوری روز که مبتنی بر استفاده بیشتر از رایانه و تلفنهمراه است بستر بازیابی و بازیافت آنها بیشتر شود. مشابه بسیاری از کشورها همچون چین که این رویکرد را مدنظر قرار دادهاند. باید بدانیم وسایل الکترونیکی از مواد مختلف زیادی تشکیل شدهاند و بازیافت این مواد هنری بزرگ است اما اکنون فناوری تبدیل تا آنجا پیشرفته شده که به طور تقریبی هر چیزی را میتوان بازیافت کرد. مانند آن را در بازیابی مواد پلاستیکی نیز میتوان دید. به عنوان نمونه، پژوهشگران دانشگاه تهران به تازگی طرحی ابتکاری برای بازیافت بطریها و ظرفهای یکبار مصرف ابداع کردهاند. اما آنقدر که در کشور ما پلاستیکهراسی وجود دارد ترس از زبالههای الکترونیک ایجاد نشده است. مهدی امینی، کارشناس صنعت بازیافت معتقد است درحالحاضر زیرساختهای قانونی برای صنعت بازیافت الکترونیک فراهم نیست. به علاوه اینکه آمار دقیقی از میزان زبالههای خانگی و زبالههای صنعتی و تجاری در دسترس نیست و هیچ جداسازی بین آنها نمیشود. در کنار آن میزان تولید سالانه پسماندهای الکترونیک مشخص نیست. البته هیچ قانونی هم وجود ندارد که عمر مفید یک دستگاه الکترونیک را معلوم کند. از این رو، باید سند جامع در صنعت بازیافت تعریف و تدوین شود. برای این موضوع بسیار تلاش شده اما نتیجه خاصی در بر نداشته است. امینی با بیان اینکه ابهامات صنعت بازیافت بسیار است، گفت: اگر فرض بگیریم که خط تولید بازیافت زبالههای الکترونیک ایجاد شود در تامین مواد اولیه دچار مشکل خواهد شد چرا که متولی خاصی برای تامین و جمعآوری مواد اولیه وجود ندارد. بنابراین باید کارگروهی در وزارت صنعت، معدن و تجارت یا سازمان حفاظت محیطزیست برای این مهم تشکیل شود. همچنین باید قانون و سند جامع بازیافت پسماندهای الکترونیک تصویب شود که صنعتگران در لوای این قانون بتوانند فعالیت کنند. درحالحاضر و با نبود زیرساختها فعالیت در این صنعت توجیه اقتصادی ندارد و ریسک به شمار میرود. نبود ساماندهی گفتههای این کارشناس در حالی است که در جامعه ما آگاهی از این معضل به وجود نیامده است. مدام بر گسترش استفاده از اینترنت و رشد کسب و کارهای جدید بر پایه الکترونیک تاکید میشود اما ساماندهی خاصی برای تجمیع زبالههای حاصل از این رویکرد فناورانه اتخاذ نشده است. محمد کاظمی نجفآبادی، عضو هیاتمدیره اتحادیه صنایع بازیافت کشور نیز بر این ادعا صحه میگذارد. وی گفت: بدون حمایتهای دولتی فناوری بازیافت زبالههای الکترونیکی چندان امکانپذیر نیست. به علاوه اینکه چندان رویکرد دانشگاهی و علمی در این بخش در کشور ما به وجود نیامده است. برخی از شرکتها نیز که در این حوزه کار میکنند تنها انگیزه سود اقتصادی دارند و کمتر دغدغه زیستمحیطی را در سر میپرورانند. وی بر این باور است که هر چند بسیاری از شرکتهای بازیافت زباله الکترونیکی ثبت دانشبنیان دارند اما این نشان تجاری باعث نمیشود همه آنها فناور باشند چراکه بسیاری از آنها تنها برای استفاده از مزایای دانشبنیانها همچون معافیتهای مالیاتی و اعطای وام دنبال این ثبت میروند. از این رو، بازده و بهرهوری آنها کیفی نیست و تنها شعاری عمل میکنند. بیتوجهی به صنعتی فناور صحبتهای کاظمی نجفآبادی به این معنی است که باید سازوکار مناسبی برای این صنعت فناورانه تعریف شود. وی که خود زمانی شرکت بازیافت زباله داشت و امروز به دلیل نبود حمایتها و ناهماهنگیها مجبور به تغییر کار خود شده معتقد است که دولت هنوز چالاکی لازم را ندارد که در این صنعت نوین وارد شود. با این حال، باید از بخش خصوصی که ادعا میکند میتواند در این عرصه فعالیت کند، حمایت کند. باید از آن دعوت شود که زیر نظر یک کارگروه قرار گیرد و شیوهنامه و آموزش لازم را دریافت کند. از آنجا که این صنعت نوین است باید شرکتهای موجود در این عرصه شناسایی شوند چرا که سازمانهای دولتی از این صنعت اطلاعاتی ندارند. وی گفت: از دیگر چالشهای موجود در صنعت بازیافت زبالههای الکترونیک و الکتریکی آن است که آمار دقیقی از میزان ورود قطعات الکترونیکی و خروج پسماندهای الکترونیک در دسترس نیست چرا که بخش بیشتری از قطعات الکترونیکی و الکتریکی به صورت قاچاق به کشور وارد میشود. از این رو، در این صنعت نقاط مبهم زیادی وجود دارد و هیچ شالوده و تعریفی برای آن درنظر گرفته نشده است. شاید یکی از دلایل ابهام و نبود تعریف در صنعت بازیافت زبالههای الکترونیک و الکتریکی آن باشد که در کشور ما صنعت بازیابی بیشتر از صنعت بازیافت توجیه اقتصادی و فنی دارد در حالی که باید وسایل و دستگاههای الکترونیک در چرخه بازیافت قرار گیرند و به مواد اولیه تبدیل شوند اما در کشور ما دستگاههای الکترونیک فرسوده، تعمیر و بازیابی میشوند و دوباره در چرخه مصرف قرار میگیرند. به عنوان نمونه، بیتوجهی به صنعت بازیافت باعث شده کارگاههای زیرپلهای در اطراف اسلامشهر به وجود آیند و در این کارگاههای غیرقانونی بر بردهای الکترونیک اسید میریزند و از آن طلا میگیرند. در حالی که اسید به کار رفته برای منابع زمینی خطرهای زیادی به همراه دارد. این در حالی است که در صنعت بازیافت تمامی استانداردهای لازم رعایت میشود. باز هم میتوان نتیجه گرفت که باید این صنعت فناور از عرصه دانشگاهی و ابداع و اختراع بیروناید و در هماهنگی بین شهرداریها و سازمانها رشد بیشتری پیدا کند. کافی است بدانیم در کشورهای پیشرفته به جمعآوری زبالههای الکترونیک و الکتریکی توجه ویژه میشود. به عنوان نمونه، برای جمعآوری باتریهای قلمی فاسد و خراب که سادهترین پسماند الکتریکی هستند در کشورهای پیشرفته جعبههایی در نظر گرفته شده است. اما در کشور ما هنوز شناخت نسبت به آثار مخرب زیستمحیطی پسماندهای الکترونیک به وجود نیامده است. هنوز آگاهی لازم نسبت به خطرهای زیستمحیطی این زبالههای وجود ندارد. در کشورهای خارجی حتی برای افرادی که در معرض جداسازی فلزات سنگین از زبالههای الکترونیک و الکتریکی هستند طب صنعتی درنظر گرفته شده است. از این رو، باید در کشور ما نسبت به خطر فلزات سنگین موجود در پسماندهای الکترونیک آگاهی به وجود آید.
