بهرام مسعودی/کارشناس روابط عمومی
با پایان یافتن انتخابات ریاستجمهوری اکنون همه منتظر معرفی اعضای کابینه رییسجمهوری هستند. دانش، تجربه، توان مدیریتی و رهبری این تیم است که روند توسعه کشور را در سالجاری و آینده تعیین میکند. با توجه به اهمیت این موضوع به روند تعیین وزیران و ویژگیهای وزیران اثربخش در این نوشتار پرداخته خواهد شد. جامعهای که همه الزامات توسعه ازجمله نفت و گاز، مواد معدنی، موقعیت استراتژیک، سرمایه و امکان دسترسی به فناوری و نیروی انسانی را دارد ولی از قافله توسعه عقب مانده است به یقین اشکال اصلی را در اتخاذ سیاستهای نادرست و مدیریت و هدایت منابع به سوی توسعه باید جستوجو کرد. تعیین وزیران شایسته، توانمند و متناسب با حوزه فعالیت و بهینهگزینی در این امر میتواند سرمنشا تحولات مهم و سرعتبخش روند توسعه باشد. در اهمیت نقش انتخاب درست وزیران براساس شایستهسالاری و نتایج آن به تجربه چند کشور اشاره میشود: شایستهگزینی و انتصاب درست اقتصاددانی به نام کوتینگلی در پست کلیدی وزارت دارایی و وزارت اقتصاد از سالهای 1344 تا ۱355 توانست معجزه اقتصادی تایوان را رقم بزند و به عنوان پدر معجزه اقتصاد تایوان شناخته شود. سیاستهای اقتصادی او توانست این کشور عقبمانده از قافله توسعه را در کمتر از ۲۰ سال به کشوری توسعهیافته تبدیل کند. شایستهگزینی در ترکیه نیز نتیجه داد. انتصاب درست کمال درویش به عنوان وزیر دارایی ترکیه توانست نقطه شروعی برای نجات اقتصاد بیمار ترکیه شود. او توانست با سیاستهای اقتصادی و اعتبار بینالمللی که داشت تورم نجومی در ترکیه را کنترل کند و اقتصاد ورشکسته ترکیه را در مسیر توسعه قرار دهد و به عنوان معمار توسعه ترکیه معروف شود. دکتر ماها تیر محمد، معمار توسعه مالزی هم پس از رسیدن به پست وزارت آموزش مالزی توانست با نشان دادن شایستگیهای خود و کسب اعتبار و مقبولیت داخلی و بینالمللی مسیر رسیدن به نخستوزیری را طی کند و ملت مالزی را از فقر و زندگی بدوی نجات دهد و به سوی کشوری توسعهیافته رهنمون کند. پس شایستهگزینی و انتخاب درست هر وزیری با ویژگیهای مناسب نه تنها در حوزه وزارت آن وزیر بلکه در کل اقتصاد کشور میتواند سرآغاز تحولی مهم باشد. برای انتخاب درست هروزیری باید معیارهای صحیحی مد نظر قرار گیرد. معیار سن که پس از انتقاداتی که از سوی رقبا در جریان تبلیغات انتخابات ریاستجمهوری از وزیران کابینه اول روحانی مطرح شد نمیتواند یکی از عوامل اصلی گزینش باشد. گرچه جوانگرایی امر بسیار مهمی است ولی جوانپروری مقدم بر احراز پستهای وزارتی است. بدون داشتن برنامه علمی هدفمند برای آماده کردن جوانان در پذیرش مسئولیتهایی چون وزارت و تکیه صرف بر سن و خارج کردن افراد از خزانه محدود فعلی گزینش دردی دوا نخواهد شد. البته در صورت وجود افراد کاراتر و جوانتر حتی با شرایط مساوی بهتر است جوانترها را در اولویت قرار داد. بررسی دامنه سنی وزیران کشورهای پیشرفته نشان میدهد دامنه سنی وزیران اقتصادهای کارآمدی چون چین (۷۰- ۶۰ سال)، ژاپن (۷۲-۴۶)، آلمان (۷۴-۴۲)، امریکا (۷۳-۴۰) و اروپا (۸۲-۴۲سال) با وجود سن بالا موفق عمل میکنند. شکی نیست که بیشتر مدیران عالی ما در جرگه پیری قرار دارند و متاسفانه به دلیل بیتوجهی به جانشینپروری که یکی از مهمترین ضرورتهای تمام سازمانهای ماست اکنون خزانه استعدادهای مدیریتی خالی است و شاید در مرحله بحران وجود جانشین مناسب برای سمتهای استراتژیک و حتی در سمتهای میانی هستیم. در پژوهشی که جیمزاف بولت و همکارانش درباره روند آینده سازمان و شرکتهای مهم جهانی انجام دادهاند جانشینپروری را مهمترین ضرورت عصر حاضر عنوان کردهاند. همانطور که در دنیای ورزش تیمی بسیار قوی به شمار میرود که نیمکتنشینان قدری داشته باشد در دنیای سیاست و کسبوکار نیز سازمانی پویاتر و آیندهدارتر است که جانشینان مناسبتری برای مدیران استراتژیک داشته باشد. در کشورهای پیشرفته منابع انتخاب مدیران عالی بسیار متنوع است. برای مثال در انگلستان مواردی شامل بانک ذخیره استعدادها، اعضای حزبهای مطرح، مدیران بخش دولتی، انجمنها و اتحادیهها، مدیران بخش خصوصی، صاحبمنصبان سلطنتی، اعضای مجلس عوام یا مجلس لردها و اعضای مشاوران خاص وزیران و... ازجمله منابع انتخاب وزیران است اما در کشور ما به علت نبود احزاب و بانک ذخیره استعدادها و مشکل تفاهم بین طرفداران فرد پیروز انتخابات و طرفداران رقبا و بیاعتمادی بین آنها و سهمخواهیها و نبود برنامهای برای جانشینپروری خزانه انتخاب وزیران مساعد برای پست وزارت خالی یا بسیار محدود است. باید گفت نهتنها خزانه انتخاب افراد مساعد برای این سمتها بسیار محدود است بلکه برعکس ممکن است هر رییسجمهوری با فهرست بلندبالایی از نهادهای قدرت برای انتخاب وزیران روبهرو باشد که انتخاب از این فهرست فهرست شاید سختتر از انتخاب وزیران از خزانه محدود باشد. به هر حال انتخاب وزیران اثربخش و واجد شرایط، شایسته و دارای دانش و تجربه، مهارت و ویژگیهای شخصیتی لازم کاری بسیار مشکل است. بر اساس علم مدیریت، مدیران عالی باید علاوه بر دانش و اطلاعات در حوزه فعالیت خود و شناخت نسبی از حوزه کاری در سطح جهانی و منطقه و سازمان خود از 3 مهارت اساسی ادراکی، انسانی و فنی برخوردار باشند البته برای مدیرانی در سطح عالی چون وزارت مهارتهای ادراکی و انسانی از اولویت برخوردارند. در پژوهشی که در سال ۲۰۱۰میلادی در انگلستان با مصاحبه تعداد زیادی از صاحبمنصبان آن کشور شامل ۲۸ وزیر درباره وزیران اثربخش انجامشد ویژگیهای وزیر ایدهآل و وزیر اثربخش چنین اعلام شد: اهداف روشنی دارد، دارای قوه قضاوت درست و تصمیمگیری است. دارای آمادگی برای پذیرش این مسئولیت است، اولویتها را خوب تشخیص میدهد، از هنر گوش دادن برخوردار است، از تجربهها به سرعت میتواند درس بگیرد، انعطافپذیر و تحولگراست، دارای استقامت کافی در برابر ناملایمات و توان حفظ روابط خوب در شرایط فشار و فائق آمدن بر مشکلات است. میداند چگونه با سایر وزیران و پارلمان و نهادها ارتباط برقرار کند، دارای صلاحیت و توان و اعتبار داخلی و بینالمللی و توان لازم برای مدیریت تشکیلات خود و ارتباط مناسب با پارلمان و رسانهها و مردم و... است. عوامل تعیینکننده اثربخشی وزیران گرچه هیچ راه سادهای برای اندازهگیری اثربخشی وزیران وجود ندارد و ویژگیهای قابل استنادی برای یک وزیر اثربخش وجود ندارد و مشخصههای دو وزیر اثربخش ممکن است بسیار متفاوت و متنوع باشد در این پژوهش به عوامل مهمی که در اثربخشی وزیران نقش دارد اشاره شده است. عوامل اثربخشی میتواند مثبت یا منفی باشد الف- مهمترین عوامل مثبت - چشمانداز و اهداف و مقاصد روشن داشته باشد - ایجاد روابط سازنده - رهبری و استفاده بهینه از افراد - دارای قدرت رهبری و ایجاد روابط خوب و مستمر باشد - استفاده از مشاوران بهطور موثر - استفاده از نظرات کمیتهها و هیاتها و جمعبندی آن برای تصمیمگیری - علاقهمند به گوش فرا دادن و نصیحتپذیری - تشخیص درست اولویتها - دارای توان تصمیمگیری بالا باشد - توان استفاده از رسانهها - ایجاد روابط مناسب با تیم وزارت، پارلمان و رسانهها و... ب -عوامل منفی اثرگذار بر اثربخشی وزیران - جابهجایی سریع و نابهنگام وزیران - نبود ارزیابی عملکرد - آمادگی ناکافی و نداشتن قدرت استنتاج و توسعه- نبود فرصت کافی برای وزیران به منظور پیاده کردن برنامهها (محدوده زمانی و طول عمر کاری وزارت در انگلستان حدود ۲ تا ۵ سال است. به طور معمول وزیران خارجه و خزانه اداری بیشترین طول عمر وزارتی را دارند). همچنین ویژگیهای شخصیتی وزیران در اثربخشی آنان موثر است و در گزینششان باید مدنظر قرار گیرد. نداشتن اعتماد به دیگران، ناتوانی در ایجاد فضای اعتماد و تفاهم، تردید و دودلی، نداشتن قاطعیت، ناتوانی در مدیریت زمان و ایجاد تعادل بین کار و زندگی خانوادگی و انحراف از مسائل و ماموریتهای اصلی و روآوری به مسائل جزئی و فرعی از دیگر عوامل منفی اثربخشی و از عوامل شکست وزیران در انجام ماموریتهای خطیرشان است. امیدواریم دولت تدبیر و امید با بهینهگزینی و تشکیل کابینهای کارآمد و اثربخش بهویژه توجه به جانشینپروری زمینه ظهور نیمکتنشینان قدر برای سمتهای عالی و توسعه کشور را فراهم کند.
