هجدهم ذیالحجه، بزرگترین عید شیعیان جهان است؛ روزی که پیامبر اسلام در بازگشت از آخرین حج خود، میان صدها هزار مسلمان دست علی را بالا برد و جهان اسلام را برای همیشه دگرگون کرد.
سال دهم هجری، پیامبر اسلام حضرت محمد (ص) پس از ادای مناسک آخرین حج خود — که به «حجةالوداع» مشهور است — در بازگشت به مدینه، در منطقهای به نام «غدیر خم» در نزدیکی آبگیری در سرزمین جحفه، دستور توقف کاروان را داد. آنچه در آن روز گرم و سوزان رخ داد، برای همیشه در حافظه تاریخ اسلام ثبت شد.
صدها هزار مسلمانی که از مکه باز میگشتند - برخی مورخان شمار آنها را تا یکصد و بیست هزار نفر برآورد کردهاند — در آن سرزمین گرد آمدند. پیامبر بر جهاز شتران سکویی ساخت و خطبهای خواند که در آن، علی بن ابیطالب را به عنوان ولی و جانشین خود معرفی کرد.
پیامبر آن روز با صدایی بلند، پس از ستایش خداوند و اشاره به قرب رحلت خود، از حاضران پرسید: «آیا من بر مؤمنان از خودشان اولیتر نیستم؟» همه گفتند: «بلی، یا رسولالله.» آنگاه دست علی (ع) را گرفت، بالا برد و فرمود:
بلافاصله پس از این سخنان، آیه سوم سوره مائده نازل شد: «الیَومَ أکمَلتُ لَکُم دینَکُم» — امروز دین شما را برایتان کامل کردم. این آیه در تفسیر شیعیان، تأیید آسمانی اعلام ولایت علی (ع) دانسته میشود.
در نگاه نخست، شاید «عید» نامیدن روزی که از نگر برخی، وداع با پیامبر را تداعی میکند، شگفتآور باشد؛ اما شیعیان این روز را جشن میگیرند چرا که باور دارند در غدیر، دین اسلام به کمال خود رسید و اتمام حجت با امت انجام شد. روایت است که پیامبر خود فرمود: «این روز عید است، عید خدا.»
عید غدیر خم از نگاه فقهای شیعه، بزرگترین عید اسلامی و برتر از عیدین (فطر و قربان) دانسته میشود؛ چرا که روز اتمام و اکمال دین است.
پیامبر اکرم در بازگشت از حجةالوداع، خطبه تاریخی غدیر را ایراد و ولایت علی (ع) را اعلام کرد.
در دوران آل بویه، عید غدیر بهطور رسمی در بغداد جشن گرفته شد و آیینهای عمومی برگزار گردید.
حکومت شیعی فاطمیان در مصر، غدیر را به عید رسمی تبدیل کرد و آن را با شکوه هر چه تمامتر برگزار نمود.
میلیونها شیعه در ایران، عراق، لبنان، پاکستان، هند و سراسر جهان این روز را با جشن و شادمانی گرامی میدارند.
شاعران و ادیبان مسلمان در طول قرنها، الهامبخشترین اشعار خود را به مناسبت غدیر سرودهاند. از حسان بن ثابت که همان روز در حضور پیامبر شعر خواند، تا شعرای بزرگ فارسیزبان چون سنایی، خاقانی و کمالالدین اسماعیل که مدایح غدیریه خود را با شور و حال فراوان به قلم آوردند.
در ادبیات فارسی، مفهوم «مولا» که ریشه در خطبه غدیر دارد، بارها در شعر عارفانه و حماسی بازتاب یافته است. مولانا جلالالدین رومی نیز در مثنوی و دیوان شمس، از مفهوم ولایت — که ریشه در همین واقعه دارد — بهرهها برده است.
مسلمانان شیعه در این روز آیینهای متنوعی برگزار میکنند: غسل و نماز مخصوص عید غدیر، دیدار از مراجع و علما، اطعام فقرا و نیازمندان، تهنیتگویی به یکدیگر با عبارت «عید شما مبارک» و در ایران و عراق، برگزاری جشنهای خیابانی و محافل شادی با شعر و موسیقی دینی از جمله این آیینهاست.
در ایران، عید غدیر از سالهای پس از انقلاب اسلامی تعطیل عمومی اعلام شده و جشنهای گستردهای در سراسر کشور، بهویژه در شهرهای مذهبی چون قم، مشهد، اصفهان و تهران، برپا میشود. در عتبات عراق، بهویژه در نجف اشرف و کربلا، این روز با حضور میلیونی زائران همراه است.
فارغ از اختلافات کلامی و تفسیری که در طول قرنها میان مذاهب اسلامی درباره معنای «مولی» و دلالت خطبه غدیر وجود داشته، همه مسلمانان بر اصل وقوع این رویداد اتفاق نظر دارند. غدیر خم نه تنها یک واقعه تاریخی، بلکه یادآور این پرسش بنیادین در هر عصر است: پس از هر رهبر، جانشین و راهنمای راستین کیست؟
این پرسش در ۱۴۰۰ سال گذشته اذهان متفکران، علما و مردم عادی را به خود مشغول داشته و همچنان زنده است. عید غدیر، فرصتی است برای بازخوانی این میراث مشترک و تأمل در ارزشهای وحدت، رهبری و مسئولیت در جامعه اسلامی.
