پسته طی دهههای اخیر همواره در میان سه کالای اصلی صادرات غیرنفتی ایران قرار داشته و یکی از نمادهای مزیت نسبی کشاورزی کشور بوده است. با این حال، این مزیت تاریخی امروز بیش از هر زمان دیگری در معرض تهدید قرار دارد.
تا سال ۲۰۱۰، ایران حدود ۵۰ درصد بازار جهانی پسته را در اختیار داشت، اما اکنون این سهم به کمتر از ۳۰ درصد کاهش یافته است؛ عقبنشینیای که زنگ خطر را برای یکی از مهمترین اقلام صادراتی کشور به صدا درآورده است.
سطح زیرکشت پسته در کشور طی سالهای اخیر بین ۲۵۰ تا ۵۰۰ هزار هکتار در نوسان بوده و تولید سالانه نیز از سالهای طلایی مانند ۱۳۹۶ با بیش از ۶۴۸ هزار تن، به دورههای افت شدید رسیده است.
عوامل اقلیمی، خشکسالیهای پیدرپی، محدودیت منابع آب و بیثباتی بازارهای بینالمللی، باعث شده تولید پسته ایران قابل پیشبینی و پایدار نباشد؛ نقطه ضعفی که رقبا بهخوبی از آن استفاده کردهاند.
اقلیم خشک و نیمهخشک مناطق پستهخیز، خاک شور کویری و تجربه نسلهای متعدد باغداران، هنوز هم پسته ایران را از نظر طعم، عطر و درصد خندان بودن در جایگاه ممتازی قرار میدهد.
اما بازار جهانی دیگر تنها به کیفیت خام محصول قانع نیست؛ مزیتی که زمانی برگ برنده ایران بود، امروز بدون فناوری، بستهبندی و برند، قدرت رقابت ندارد.
ایالات متحده از اوایل دهه ۱۳۷۰ شمسی، با کشت مکانیزه، آبیاری هوشمند، اصلاح ژنتیکی ارقام و مدیریت زنجیره تأمین، تولیدی پایدار و صنعتی را پایهگذاری کرد.
نتیجه؟
بازاری که زمانی در اختیار باغداران ایرانی بود، حالا با استانداردهای آمریکایی مدیریت میشود.
در حالی که کل صادرات غیرنفتی ایران طی سالهای اخیر از حدود ۱۵ میلیارد دلار به بیش از ۵۴ میلیارد دلار رسیده، صادرات پسته اغلب زیر یک میلیارد دلار باقی مانده است.
این آمار نشان میدهد پسته، برخلاف جایگاه تاریخی خود، سهم باثبات و رو به رشدی از کیک صادرات غیرنفتی کشور ندارد؛ موضوعی که بیش از هر چیز به بحران بهرهوری و ناتوانی در تطبیق با بازار جهانی بازمیگردد.
در شرایطی که بازار جهانی به سمت محصولات فرآوریشده، بستهبندیهای مدرن و استانداردهای سختگیرانه بهداشتی حرکت کرده، بخش قابل توجهی از پسته ایران همچنان بهصورت خام و فلهای صادر میشود.
نبود یک برند ملی قدرتمند باعث شده پسته ایرانی پس از خروج از کشور، با نام و نشان سایر کشورها وارد قفسههای فروشگاههای جهانی شود؛ یعنی ارزش افزوده نهایی، بیرون از مرزها خلق میشود.
نزدیک به ۵۰ درصد پسته صادراتی ایران به دو کشور چین و هند میرود.
این تمرکز، ریسک بزرگی برای تجارت پسته ایجاد کرده است:
نتیجه این شرایط، تهدید مستقیم بیش از ۴۷ درصد بازار صادراتی پسته ایران است.
تجربه تاریخی نشان میدهد ایران توان تأمین ۵۰ درصد پسته جهان را دارد. اصلاح الگوی کشت، سرمایهگذاری در فناوری، توسعه صنایع فرآوری، ایجاد برند ملی و تنوعبخشی به بازارهای صادراتی، میتواند پسته را دوباره به موتور ارزآوری کشور تبدیل کند.
در شرایطی که ارزش پول ملی سقوط کرده، پسته همچنان یکی از واقعیترین فرصتهای نجات صادرات غیرنفتی ایران است؛ فرصتی که اگر از دست برود، بهسادگی بازنخواهد گشت.
