بر اساس شواهد، آتشفشانشناسان، کوه دماوند را آتشفشان فعالی میدانند و وجود چشمههای آب گرم و خروج گازهای خروجی تنها شواهدی بر این گفته است، ولی احتمال فوران این آتشفشان در آینده وجود دارد؛ البته اخیرا گرمتر شدن هوا، این "ببر خفته" را با چالش دیگری مواجه کرده است، به گونهای در سال گذشته شاهد روانشدن سیلی در این منطقه بودیم و محققان نیز هشدار دادند با ادامه یافتن این روند باید منتظر ذوب شدن یخچالهای طبیعی دماوند باشیم.
گسترشنیوز: "دماوند" بلندترین کوه ایران و خاورمیانه و بلندترین قله آتشفشانی اوراسیاست. قدیمیان بر این باور بودند که "فریدون" ضحاک را در آنجا، در غاری به بند کشیده و زندانی است تا وقتی که بند بگسلد و کشتن خلق آغاز کند و سرانجام بهدست گرشاسپ کشته شود. این باور هنوز برجا مانده و شنیدن صداهایی از این کوه را نالههای او میدانند.
دماوند آتشفشان نیمهفعالی است؛ چراکه بر اساس تعریف آتشفشانشناسان جهانی، آتشفشانهای فعال آتشفشانهایی هستند که بعد از دوره "یخچالی" (۱۰ هزار سال اخیر که دوران "هولوسن" نامیده میشود) فعال بودهاند. این آتشفشان خفته نیز با یک فوران ثابت شده ۷ هزار ساله، یک آتشفشان فعال محسوب میشود و این گفته به این معنی است که این آتشفشان در آینده هم میتواند فعال باشد، ولی زمان فوران و فعالیت آن برای کسی مشخص نیست و این سوال که "زمان این فوران چه موقعی است"، محققان را وادار به انجام مطالعات بیشتر کرده است.
این مطالعات آنجا اهمیت مییابد که به گفته محققان در شعاع ۱۰۰ کیلومتری این قله آتشفشانی، ۱۶ میلیون و ۷۰۰ هزار نفر در مناطق شهری و دو میلیون و ۷۰۰ هزار نفر در مناطق روستایی ساکن هستند. از این رو انتظار میرود فعالشدن این آتشفشان بسته به جهت وزش باد، این جمعیت را تحت تأثیر قرار دهد.
بر این اساس با فعالشدن این آتشفشان یک چهارم جمعیت کشور تحت تأثیر مخاطرات آتشفشان دماوند قرار خواهند گرفت، علاوه بر آن، فعالیتهای آتشفشانی، همراه با وقوع زلزله خواهد بود و از سوی دیگر در اطراف این قله گسلهای زیادی وجود دارد.
دو تاریخ تولد برای ببر خفته دماوند
مطالعات آتشفشانشناسان نشان میدهد حیات این آتشفشان دارای دو دوره منفک از همدیگر بوده است. در دوره اول مخروط دماوند قدیمی که شکلگیری آن از ۱.۸ میلیون سال قبل آغاز شده بود، در حدود ۴۵۰ هزار سال پیش در سمت شمال و شرق دستخوش یک فروریزش مهیب و ویرانی بزرگ شد و بر اثر آن بخشهای داخلی آتشفشان در سطح زمین هویدا شد.
اکنون میتوان بخشهایی از دل دماوند قدیمی را که مملو از مواد گوگردی است، در جاهایی چون دره "گزانه" از "جاده هراز" تا پناهگاه "تخت فریدون" و زیر یخچالهای طبیعی "یخار" در شرق قله دماوند در سطح زمین مشاهده کرد. مواد گوگرد دار داخل این آتشفشان اکنون به شکل سنگهایی به رنگهای زرد، نارنجی و قرمز در نواحیای چون روستای "وانا" در مسیر جاده "هراز" پراکنده است. این سنگها و خاک حاصل از آنها مملو از سولفید است که بر اثر هوازدگی در محیط، بوی باروت متصاعد میکنند و در ضمن اسید سولفوریک طبیعی نیز از آن تولید میشود.
اما ۱۰۰ هزار سال بعد از آن فروریزش و فرسایش بزرگ، سازندگی مجدد این آتشفشان با برقراری فورانهای جدید آغاز شد و از ۴۵۰ هزار تا ۷ هزار سال قبل مخروط فعلی دماوند بر ویرانههای قبلی آن بر پا شد. به گونهای که دکتر جمشید حسنزاده، محقق مؤسسه فناوری کالیفرنیا و محقق آتشفشانشناسی با استناد به نتایج مطالعاتش اعلام کرد که جریان گدازههای مربوط به ۷ هزار سال پیش در دامنه غربی دماوند در نزدیکی پناهگاه "سیمرغ" که راه کوهنوردی است، دیده میشوند. شکل اصلی این روانههای گدازه آن چنان به خوبی حفظ شده است که گویا همین اواخر جریان آتشفشانی رخ داده است.
اما این مطالعات در آنجایی که قرار بود حفاریهای عمقی انجام شود، به دلیل پر هزینه بودن و فقدان اعتبارات پژوهشی متوقف شد، اما این محققان امیدوارند با سایر روشهای زمینشناسی موجود بدون انجام حفاری و مغزهبرداری اطلاعات مورد نظر خود را بهدست آورند.
بررسی درههایی که از طریق فرسایش یا بریدگی رودخانهها ایجاد شدهاند و یا مناطقی که بر اثر فعالیت گسلها موجب اختلاف سطح شدهاند، از جمله نقاطی هستند که میتوانند محققان آتشفشانشناسی را برای دستیابی به لایههای زیرسطحی یاری کنند.
از اینکه آیا آتشفشان نیمهخفته آتشفشان در آینده فوران خواهد داشت یا خیر، اطلاعاتی در زمینه بازگشت فعالیت این آتشفشان در اختیار نداریم. برای یافتن پاسخ سوالاتمان در این زمینه نیاز است تقویمی از فورانهای ۱۰ تا ۲۰ هزار سال گذشته این آتشفشان در اختیار داشته باشیم تا بتوانیم زمان فوران بعدی این آتشفشان را برآورد کنیم. این همان مطالعاتی است که برای برآورد دوره بازگشت زلزله، انجام میشود.
حسنزاده در این باره تاکید میکند: فوران آتشفشانی که در گذشته رخ داده و مواد آتشفشانی آن تا "نکا" پرتاب شده است، در صورتی که در زمان ما رخ دهد، فاجعه انسانی را رقم خواهد زد؛ چون تأثیرات زیست محیطی آن گسترده خواهد بود و ویرانگری آن در دراز مدت باقی خواهد ماند؛ چراکه بر اثر فعال شدن این آتشفشان بخشهای بزرگی از "البرز" در زیر قشری از خاکستر داغ مدفون میشود، چرخه طبیعی غذا مختل شده و حیات در معرض تهدید جدی قرار خواهد گرفت. از این رو مطالعات آتشفشان دماوند مطالعاتی از روی تفنن و تفریح نیست، بلکه جنبه کاربردی در سطح ملی دارد.
۵ گسل پیرامون دماوند
دکتر مهدی زارع، عضو هیأت علمی پژوهشگاه زلزله در خصوص گسلهای پیرامون آتشفشان دماوند، گفت: در اطراف دماوند، گسلهای "مشا"، "بلده"، "لار"، "کندوان" و گسل "فیروزکوه" قرار دارند و فعالیتهای آتشفشان در جابهجایی و لرزهخیزی این گسلها و تغییر شکل زمین در راستای گسلها بر فعالیت سامانه آتشفشانی اثر میگذارد.
به گفته وی، به لحاظ نظری، هم لرزهخیزی میتواند بر فعالیتهای آتشفشانی اثر بگذارد و هم فعالیت آتشفشانی میتواند روی تغییر آهنگ لرزهخیزی گسلها اثرگذار باشد.
زارع ادامه داد: در مورد دماوند، چون آتشفشانی فعال است و اینکه پرسیده میشود که فعالیتهای فعلی مثل خروج گاز از دماوند، آیا میتواند روی فعالیت گسلها و لرزهخیزی و خطر زمین لرزه، اثر داشته باشد، باید گفت که به لحاظ نظری، پاسخ مثبت است.
وی در این باره توضیح داد: در حاشیه ورقههای زمین ساختی بزرگ و در نواحیای مانند فیلیپین و ژاپن، زمینلرزهها و آتشفشانهای زیادی رخ میدهد و علت آن، ویژگیهای زمینشناختی و فعالیت بالای لایههای زمین در آن مناطق است که شرایطی کاملاً متفاوت با فلات ایران دارند. در کشورهای پیشرفته و از نظر ژئودینامیکی فعال، مانند امریکا، ایتالیا و ژاپن، رصدهای مختلف هم در حوزه علم زمینشناسی و هم نصب دستگاههای متعدد مثل دستگاههای لرزهنگاری در اطراف سیستم آتشفشانی انجام میشود. این پایشهای علمی به درک بهتر از نحوه فعالیت و پیشبینی فعالیتهای بعدی کمک میکند.
به گفته این محقق در این مطالعات بیش از چند ده ایستگاه زلزلهشناسی به صورت دائمی در اطراف هر کدام از این قلههای آتشفشانی نصب شده و رصد دائمی انجام میشود.
زارع اضافه کرد: رصدهای دیگر مانند امکان بهرهبرداری از انرژی ژئوترمال (زمینگرمایی) و رصدهای آنومالیهای (ناهنجاری) مغناطیسی، جاذبه، الکتریکی، سطح آب و سطح گاز و کیفیت آنها نیز در این مطالعات انجام میشود. همه این مطالعات به طور مداوم در رصدخانههایی در ایالت کالیفرنیا در امریکا و ایتالیا و ژاپن انجام میشود.
منبع: ایسنا
