با بانک‌های مرکزی خداحافظی کنید/ موج جدید دموکراسی: خلق پول توسط همه

گسترش‌نیوز: شاید پیش‌ازاین، عبارت رمزارزها را شنیده باشیم اما احتمالاً در مورد این موضوع اطلاعات چندان زیادی نداریم. ارز رمزپایه دقیقاً چیست؟ ارزهای دیجیتالی با وجود این‌که هر روز گسترده‌تر می‌شوند، اما سازوکار آنها بسیار پیچیده است.

در این مطلب تصمیم داریم که به‌طور مختصر و مفید مفاهیم ابتدایی این ارزها را شرح دهیم و در کنار تاریخچه‌ی آن‌ها، مزایای استفاده از آنها را عنوان کنیم. به همین منظور با مهدی صداقت، مدیر خانه نوآوری، مصاحبه‌ای ترتیب داده‌ایم که در ادامه می‌خوانید:

چگونه می‌توان ارز رمزپایه را تعریف کرد؟

«ارزهای رمزپایه» (Cryptocurrency) مانند «بیت کوین» (Bitcoin) مدت زیادی است که به بحثی داغ در میان کسب‌وکارها، دولت‌ها و عموم مردم تبدیل شده‌اند. رمزارزها از جهاتی شبیه ارزهای سنتی مانند دلار و یورو هستند و مثل ارزهای سنتی ارزشی دارد و می‌توان آن را خریدوفروش کرد. اما رمزارزها در نحوه‌ خلق و نوع استفاده، تفاوت‌های زیادی با ارزهای سنتی دارد.

اگر بخواهیم به‌طور ساده توضیح دهیم، ارزهای رمزپایه نوعی از ارزهای دیجیتالی هستند که کاربران با استفاده از آنها می‌توانند معاملات آنلاین انجام دهند. این ارزها مانند ارزهای عادی نیستند که توسط بانک‌ها و دولت‌ها کنترل می‌شوند. چنین مشخصه‌ای باعث شده که ارزهای رمزپایه مزایا و معایب خودشان را داشته باشند که در ادامه بیشتر توضیح می‌دهیم.

ارزهای رمزپایه غیرمتمرکز هستند و به‌جای یک نفر یا یک شرکت، توسط شبکه‌ای از کامپیوترها کنترل می‌شوند. اگر مثلاً ارز دیجیتالی خریداری کنید، این ارز در فضای ابری یا به‌صورت آفلاین در یک کامپیوتر ذخیره می‌شود و می‌توانید آن را به کامپیوترها یا گوشی‌های دیگر ارسال کنید. هرکدام از ردوبدل‌های مالی در فضایی به نام «بلاک‌چین» (blockchain) یا «زنجیره‌ی بلوک‌ها» ذخیره می‌شود که دسترسی به آن برای تمام مالکان این آزاد است.

مبدع بیت کوین با توجه به این موضوعات، نظامی را راه‌اندازی کرد که میزان خرید ارزهای مختلف و حفظ ارزش آن بر اساس نیاز موجود در بازار صورت بگیرد. تا به حال حدود ۱۷، ۵ میلیون بیت‌کوین استخراج شده است. مطابق برنامه‌ریزی ساتوشی ناکاموتو در شبکه بیت‌کوین، تعداد آن­ها در نهایت به ۲۱ میلیون می­رسد و هرگز اضافه نخواهد شد.

نکته قابل توجهی که در مورد بیت کوین و سایر رمزارزها وجود دارد این است که دیگر ضرورتی ندارد به مرکز معینی اطمینان کنیم و نظارت آن سازمان برای حفظ ارزش پول و ارز مورد استفاده پذیرفته شود دقیقاً برخلاف سیستم‌های قدیم مالی. مبادلات بیت‌کوین بر بستر فناوری بلاک‌چین انجام می‌شود. ساز و کار این مبادلات به این ترتیب است که مالکیت شبکه متعلق به تمامی کسانی است که در تمام دنیا اقدام به ثبت تراکنش­ها می‌کنند و هر کسی در هر جای دنیا می­توانند یک کپی از تمامی تراکنش­ها در اختیار داشته باشد.

پشتوانه رمزارزها چیست و اعتبار آنها چیست؟ آیا اعتباری خارج از شبکه اینترنت ایجاد می‌کند که فرد دارنده بیت‌کوین بتواند با آن کالایی را دنیای واقعی خریداری کند؟

به طور کلی پشتوانه ارزهای سنتی در تمامی دنیا به قدرت اقتصادی کشور یا در مورد یورو اتحادیه اروپا، روابط بین‌المللی، میزان استفاده از ارز مذکور و اعتماد عمومی به امکان تبادل و حفظ ارزش ارز مورد نظر وابسته است. در هیچ بانکی در دنیا به ازای پول، طلا یا هیچ‌گونه کالای ارزشمندی ارائه نمی‌شود. با توجه به مدل بانکداری و روش خلق ارزش در بانک‌ها، به هیچ وجه امکان ارائه معادل طلا وجه نقد وجود ندارد و در بهترین حالت ذخایر طلا و کالاهای ارزشمند بانک به کسر بسیار کوچکی (کمتر از ۰.۵) از آن وجه هم نمی‌رسد.

بنابراین می‌توان با این شاخص‌ها پشتوانه رمز ارزها و ارزهای سنتی را مقایسه کرد:

به عنوان شاخص بیت کوین را با ریال، دلار امریکا و یورو مقایسه می‌کنیم. به لحاظ قدرت اقتصادی اگر ارزش کل شبکه بیت‌کوین را معادل قدرت اقتصادی آن در نظر بگیریم با ارزش حدود ۱۰۰ میلیارد دلاری از تمامی گزینه‌های فوق از این نظر ضعیف‌تر است. از نظر روابط بین‌المللی بیت‌کوین برای مبادله به صورت فرد به فرد قابل انجام است و از این حیث برتری دارد اما از نظر قانون‌گذاری و میزان مبادله هنوز به پای یورو و دلار نمی‌رسد. اما در مورد ریال از این نظر بسیار قوی‌تر است. در شاخص استفاده از ارز طبعاً تعداد مبادلات کمتری با بیت‌کوین در مقایسه با ارزهای ذکر شده انجام می‌شود. اما این رقم به صورت روزانه معادل حدود ۵ میلیارد دلار است. به لحاظ اعتماد عمومی اما وضعیت در مورد بیت کوین بسیار متفاوت است. دلار، یورو و ریال همگی با چالش اعتماد مواجه بوده‌اند. همواره مشکلاتی نظیر میزان چاپ پول، اسکناس تقلبی، تحریم مالی و تمرکز قدرت در مورد آنها مطرح بوده است. در واقع جامعه به یک نهاد متمرکز به نام بانک اعتماد می‌کند و اجازه می‌دهد وجهی در اختیار عموم قرار دهد تا تبادلات با استفاده از آن تسهیل شود. در مورد رمز ارزها نیز همین اتفاق رخ می‌دهد با این تفاوت که به جای اعتماد به یک نهاد متمرکز به هیچ کسی اعتماد نمی‌کنیم. تمامی تراکنش‌ها در تمامی شبکه ثبت می‌شود و از طرفی تراکنش‌ها در بسته‌هایی با زمان مشخص ثبت شده و به تراکنش‌های قبلی اضافه می‌شوند. از این رو امکان تغییر داده‌های ثبت شده به صورت عملیاتی از بین می‌رود. با این روش میزان اعتماد به شبکه به بیشترین مقدار ممکن یعنی ۱۰۰% می‌رسد که این در مورد عملکرد بهترین ارزها و بانک‌های دنیا نیز یک رؤیاست.

ارزش بیت‌کوین از کجا می‌آید؟

زنجیره‌های بلوک که شکل می‌گیرد و افراد مختلف مالکیت آن را دارند. برای اضافه کردن بلاک جدید به این زنجیره، ساتوشی ناکاموتو (نام فردی که ادعا شده خالق بیت کوین است) سازوکاری را به این ترتیب تعریف کرده که مسئله‌ای طرح می‌شود، هر کسی توانست این مسئله را حل کند می‌تواند بلوک بعدی را بگذارد و زمانی‌که بلوک بعدی را گذاشت جایزه‌ای به او داده می‌شود. این جایزه شامل فی تراکنش­های ثبت شده و پاداشی است که شبکه بیت کوین برای ثبت اطلاعات در نظر گرفته است. البته شبکه اجازه انتشار تعداد محدودی(۲۱میلیون) بیت‌کوین را می‌دهد. این پاداش از ۵۰ بیت کوین به ازاء نوشتن هر بلاک به ۱۲.۵ بیت کوین رسیده است و بالاخره یک روز تمام می‌شود. در این حالت پاداشی که بابت ثبت بلوک­ها در شبکه داده می‌شود صرفاً شامل فی تراکنش­ها است. با توجه به حجم سرمایه‌گذاری در بخش ماینینگ در دنیا برای آنکه ثبت اطلاعات در شبکه ارزش اقتصادی داشته باشد باید ارزش بیت کوین افزایش یافته و به مقدار قابل توجهی برسد.

از طرفی کاربران شبکه بیت کوین با مزیت­هایی نظیر اعتماد کامل، شفافیت، سرعت و امکان تبادل بدون محدودیت در تمام دنیا استفاده کند و به ازاء این مزایا هزینه­ی بسیار کمتری نسبت به پول­های سنتی می‌پردازند. بنابراین شبکه بیت کوین با تعریف یک بازی برد-برد برای تمامی اعضا شبکه به آن­ها کمک می‌کند به انتقال ارزش بپردازند . از این رو ادامه دادن شبکه برای تمامی اعضا آن ارزشمند است. درنتیجه می­توان پیش‌بینی کرد سیر صعودی نرخ بیت کوین با افزایش فراگیری آن ادامه پیدا خواهد کرد.

پس بیت‌کوین به این دلیل از ارزهای عادی بهتر است که اولاً در اختیار همه مردم است و حتی آقای ناکاماتو که این ارزها را برای نخستین بار منتشر کرده هم‌اکنون، اختیار بیشتری نسبت به صاحبان فعلی بیت‌کوین ندارد و یکی از صاحبان بیت‌کوین به همان اندازه‌ای که آقای ناکاماتو در این شبکه تأثیرگذار است می‌تواند در این شبکه تأثیرگذار باشد. به همین جهت تصدی‌گری دولت‌ها و هیچ مرکز دیگری را در این شبکه شاهد نیستیم و به این ترتیب می‌توان اطمینان بیشتری کرد. حالا در هر نوع بلاکچینی می‌توان این موضوع را مطرح کرد. چه ارزرمزها چه هر نوع دیگری. افرادی که عضو شبکه هستند یا می‌خواهند عضو شبکه شوند از ارزشی که در شبکه خلق می‌شود صیانت می‌کنند. حالا مثالی در زمینه سلامت را عنوان می‌کنم. مسئله‌ای که در بحث سلامت داریم این است که به پزشک مراجعه می‌کنیم. پزشک نسخه‌ای می‌نویسد که برای دریافت نسخه به داروخانه مراجعه می‌کنیم یا مثلاً بیمه می‌خواهد مبلغی را روی نسخه به ما پرداخت کند. می‌دانیم که در انجام همین روندها با مشکلاتی مواجه می‌شویم. فرض کنید پزشک با داروخانه تبانی کند که دارو به شخص متقاضی داده نشود ولی پول دارو را داروخانه از تأمین اجتماعی و بیمه بگیرد. وقتی پرونده پزشکی بر بستر بلاکچین سوار شود، یعنی وقتی نسخه‌ای برای ما نوشته می‌شود در یکی از بلاک‌ها ثبت شود؛ شخص بیمار می‌تواند آن را رصد کند و در داروخانه هم بتواند نسخه را بگیرد، بیمه هم به آن اطلاعات دسترسی داشته باشد و مختار باشد که پول آن را پرداخت کند یا نکند و این اطلاعات را همه مردم در صورت نیاز خود بتوانند ببینند، در این‌صورت نظارت، نظارت همگانی می‌شود. بلاکچین مسئله اساسی نظارت را برای همه ممکن کرده و همه مردم می‌توانند نظارت کنند و حتی ثبت اطلاعات را هم به مردم سپرده است. یعنی همه مردم در نوشتن یک موضوع واحد مشارکت می‌کنند و بر درست انجام شدن آن نظارت می‌کنند . مهم‌ترین مزیت بلاکچین همین موضوع است. مثلاً در بحث‌های زمین‌خواری اگر بستر بلاکچینی داشته باشیم که خریدوفروش همه املاک و اراضی را ثبت کند و در دسترس همه مردم قرار بگیرد و هر خریدوفروش جدیدی هم که انجام می‌شود در این شبکه ثبت شود، احتمال کلاهبرداری و زمین‌خواری تقریباً صفر می‌شود. همین روند در محیط‌زیست هم قابل اجراست.

چگونه در بلاکچین سواستفاده نمی‌شود؟ یعنی مثلا افرادی دست به یکی کنند و اطلاعات بلاکی را مطابق خواست خود تغییر دهند.

بلاک‌ها قابلیت ویرایش ندارند و هر بلاکی که گذاشته می‌شود دیگر نمی‌توان آن را اصلاح کرد. وقتی اطلاعاتی در بلاک‌ها ثبت شد، غیرقابل بازگشت است. وقتی سیستم‌ها به صورت مرکزی هستند و یک فرد اطلاعات را کنترل می‌کند می‌تواند بخشی از اطلاعات را پاک کند و به میل خود تغییر دهد اما در بلاکچین چنین امکانی وجود ندارد. اگر اعضای شبکه به این نتیجه برسند که بلاکی را بگذارند بلاک گذاشته می‌شود. ضمناً باید به این سؤال هم پاسخ داد که چه زمانی یک شخص می‌تواند یک بلاک اشتباهی بگذارد؟ وقتی نصف +۱ شبکه با او همراه باشند. حالا این نصف به علاوه ۱ شبکه چند نفر هستند، کجا هستند و چگونه می‌توان به آنها دسترسی داشت؟ علاوه بر اینکه اگر آن فرد نصف به علاوه ۱ شبکه را بشناسد و بخواهد با آنها لابی کند آن بلوک دیگر معتبر نیست و مردم دیگر به آن مراجعه نمی‌کنند و ماهیت آن شبکه زیر سؤال می‌رود. در واقع چنین سازوکاری ضریب خطا را به صفر می‌رساند. در پاسخ به این سؤال که اطلاعات فردی و هویتی افراد در بلاکچین فاش می‌شود یا نه باید گفت افراد فعال در شبکه بلاکچین هر کدام کدی دارند؛ مثلاً کیف پول من در شبکه بیت‌کوین قابل رؤیت است و افراد مختلف می‌توانند ببینند چه میزان پول از این کیف پول خارج شده و چه مقدار پول وارد آن شده است اما تا وقتی‌که خود صاحب کیف پول افشا نکند که این کیف پول متعلق به اوست افراد دیگر متوجه نمی‌شوند که این کیف پول به چه کسی تعلق دارد. در بلاکچین یک public Key و یک private key تعریف شده است کهprivate key دست خود صاحب آن است و تا خود شخص آن را افشا نکند ماهیت واقعی صاحب آن مشخص نمی‌شود. با فناوری بلاکچین نظارت از نهادهای مختلف و دولت گرفته می‌شود و به خود مردم واگذار می‌شود که در واقع نسل جدیدی از دموکراسی است. به عنوان مثال اگر بخواهیم انتخابات برگزار کنیم ابهاماتی که در مورد تقلب مطرح می‌شود حل می‌شود و مردم قادر خواهند بود از آرای خود محافظت کنند.

در قاره افریقا چندین انتخابات محلی بر بستر بلاکچین انجام شده است، نخستین کشوری که انتخابات بر بستر بلاکچین در آن برگزار شد، کشور سیرالئون( در قاره افریقا)‌ بود. البته چندین کشور کوچک اروپایی در حال کار برای استفاده بیشتر از بلاکچین هستند. اگر دموکراسی را در کشورها اصل قرار دهیم این نکته قابل توجه است که چرا تاکنون نمایند مجلس انتخاب می‌کردیم؟ برای اینکه تریبون و صدای مردم باشند و به نمایندگی از مردم تصمیم‌گیری کنند درحال‌حاضر که بلاکچین بستری برای فعالیت همه مردم است و این قابلیت وجود دارد که همه مردم به آن دسترسی داشته باشند، می‌توان برای مسائل جزئی هم با استفاده از بلاکچین به آرای مردم رجوع کرد. به این ترتیب دموکراسی همه‌گیرتر می‌شود و بیشتر ایجاد می‌شود. یعنی مردم می‌توانند درباره مسائل مختلف مشارکت کنند و بر موضوعات مختلف نظارت می‌کنند. به این ترتیب بلاکچین در آینده می‌تواند بیشتر از اینترنت زندگی مردم را تحت تأثیر قرار دهد و انقلاب بزرگی به پا می‌کند. تجربه هم نشان می‌دهد دولت‌ها نتوانسته‌اند در مقابل نفوذ فناوری مقاومت کنند به عنوان مثال وقتی اینترنت به وجود آمد دولت‌ها در مقابل استفاده مردم از آن نتوانستند مقاومت کنند، به نظر می‌آید که چنین اتفاقی برای بلاکچین هم خواهد افتاد. چون نظارتی که در این سامانه انجام می‌شود نظارت مردم است پیش‌بینی می‌شود استفاده از این فناوری در سال‌های آینده فراگیر شود.

آیا در ایران قانونی برای استفاده از ارزهای دیجیتال وجود دارد؟

متأسفانه در آغاز ورود این ارزها به ایران و استفاده مردم از آن دولت آن را غیرقانونی اعلام کرد، اما اخیراً شورای پول و اعتبار اطلاعیه دیگری را منتشر کرده که بر مبنای آن پیش‌نویس آئین‌نامه‌ای آماده شده است که نقاط منفی و مثبتی دارد. نسبت به رویه‌های قبلی این اقدام مثبت است که برخی از مبادلات ارزهای دیجیتال و استفاده از شبکه بلاکچین را رسمیت بخشیده است و تا حدودی بحث رمزارزها قانونی شده است.

مکانیزم عملکرد دستگاه‌های ماینر که از اینترنت بیت‌کوین استخراج می‌کنند چگونه است؟

ماین یا همان استخراج کردن، یا تلاش کردن برای حل آن مسئله‌ای که به ما اجازه می‌دهد بلوک بعدی بیت‌کوین را بگذاریم. اگرچه در ابتدا با توجه به سختی شبکه حضور در مسابقه و ثبت اطلاعات با پردازشگرهای ساده انجام می­شد، اما اکنون این کار با کامپیوترهای معمولی نیز به صرفه نیست. دستگاه­های ماینر حرفه­ای درحال‌حاضر این وظیفه را به عهده دارد. ماینینگ درحال‌حاضر به‌عنوان یک صنعت در وزارت صمت شناسایی شده است. ماینینگ در ایران با توجه به نرخ ارزان برق بسیار به صرفه‌تر از بسیاری از نقاط جهان است.

آیا از رمزارزها و فناوری بلاکچین برای دور زدن تحریم‌ها می‌توان استفاده کرد؟

در مسئله دور زدن تحریم­ها با استفاده از بلاکچین با مسائل مختلفی روبه‌رو هستیم:

میزان تبادلات رمزارزها در جهان هنوز به میزان قابل توجهی برای تبادلات گسترده نرسیده است اگرچه در این میان تبادلات بزرگی نیز انجام گرفته است اما هنوز به اندازه کافی فراگیر نشده است. بنابراین انجام معاملات بزرگ می­تواند نرخ را نیز تحت تأثیر قرار دهد. در این بخش به نظر می­رسد در تبادلات خرد این امکان وجود دارد اما در تبادلات بزرگ مانند نفت هنوز میزان تبادلات کافی نیست.

اگرچه امکان تبادل ارزش با استفاده از رمزارزها در زمان تحریم فراهم است اما کالا نیز در این مبادلات باید منتقل شود که این مسئله نیز یک چالش است. همچنین طرف مقابل نیز باید حاضر به مبادله با رمزارزها باشد که در مبادلات سنتی ممکن است با مشکل مواجه شویم.

با وجود این چالش­ها و چالش­های دیگری که در این مسیر وجود دارد به طور کلی می­توان گفت رمز ارزها هم می­توانند در فرآیند دور زدن تحریم‌ها تسهیل‌کننده باشند اما نباید به عنوان یک عصای جادویی برای این کار در نظر گرفته شوند. بنابراین می­توان به خصوص در تبادلات خرد آن­ها استفاده کرد.