«روزنامه‌ها» هم در کوزه افتادند

پایان سال ۹۶ است و به گفته برخی، پایان مطبوعات! چه ضرب‌المثل‌ها که به ذهن خطور نمی‌کند! عاقبت درزی (خیاط) هم در کوزه افتاد؛ هرچه بگندند نمکش می‌زنند- وای به‌روزی که بگندد نمک؛ تو که لالایی بلدی چرا خوابت نمی‌برد و چند ضرب‌المثل دیگر که همگی یادآور مشاوره‌های اقتصادی فراوانی هستند که رسانه‌ها به بنگاه‌های در آستانه ورشکستگی می‌دادند اما امروز خود به قول آن سریال محبوب «بدون شرح» در شرایط «کشتیِ عن‌قریب به گِل‌نشسته» به سر می‌برند! در واقع روزنامه‌ها که مرگ صنایع و کارخانه‌ها را با سنگ های در کوزه می‌شمردند حالا نوبت به سنگ خودشان رسیده است که در کوزه اندازند.

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری گسترش ، روزها و ماه‌های گذشته را با خبرهای ناخوشایندی سر کردیم که حاکی از وضعیت مالی اسفناک روزنامه‌ها بود. چندین روزنامه از جمله صمت و عصر اقتصاد نسخه چاپی روزهای پنجشنبه را کنار گذاشتند. جام جم به عنوان یک روزنامه عمومی سراسری در مرز ورشکستگی قرار گرفت و چندین نوبت تعدیل نیرو را تجربه کرد. همشهری محله، ۲۲ نشریه ۱۶ صفحه‌ای با ۱۴ سال سابقه بود که تصمیم گرفت صفحات خود را به شدت کاهش دهد و در قالب خبرگزاری فعالیت کند. آسمان آبی که تنها چند ماه از آغاز کارش می‌گذشت و حتی در نمایشگاه مطبوعات با غرفه‌ای مناسب حضور یافته بود، مجبور به خداحافظی با چاپخانه و کیوسک شد و... . هرچند گاهی این خبرها زودتر از واقعه پخش شد و بعد‌ها مدیرانش تکذیبش کردند اما کم نیستند روزنامه‌های بزرگ و معروفی که ماه‌هاست دستمزد همکارانشان را نداده‌اند و آن‌قدر ندادند که حالا با کمتر از ۱۰ نفر کار می‌کنند. پرواضح است که حال مطبوعات وخیم است. جوان‌تر‌ها و پیشکسوت‌های این حرفه، کم‌کم به دورهم جمع می‌شوند تا فاتحه‌ای بخوانند برای رسانه‌های چاپی و بعد هم چاره‌جویی برای چند وقتی تلاش نومیدانه در فضای مجازی. آن‌ها که خیلی متعهدند هم تاآخرین‌نفس از رسانه‌ خود مراقبت می‌کنند اما گاهی همین مراقبت‌های نا‌درست، حال رسانه بیمار را وخیم‌تر می‌کند. پایبندی به اصول سنتی روزنامه‌نگاری داروهای اشتباهی است که به بیمارمان خورانده‌ایم؛به نظر می‌رسد بهتر است در این دم آخر، دارویی شفابخش از جنس نوآوری مبتنی بر نیاز مخاطب را جستجو کنیم. روزنامه‌های ایران در روش، کپی کار سه نسل قبل کامران نرجه که بیش از سی سال در مطبوعات قلم می‌زند در گفت‌وگو با خبرنگار پایگاه خبری گسترش اذعان کرد: روزنامه‌های ایران در محتوا کپی کار یکدیگرند و علاوه بر این، همگی در روش نیز کپی کار سه نسل قبل هستند. وی اظهار کرد: روند اطلاع‌رسانی در دو دهه اخیر به‌سرعت در حال تغییر بوده است. این تغییر به علت تغییر نوع آگهی مورد نیاز مخاطبان ایجاد شده و شبکه‌های مجازی در این راستا تولد یافته و پاسخگوی بخشی از این نیازها بوده‌اند. این روزنامه‌نگار افزود: البته همچنان شبکه‌های مجازی نواقصی در اطلاع‌رسانی دارند و به موجب این نقص هنوز روزنامه‌ها و خبرگزاری‌ها مخاطبان زیادی دارند اما به زودی این نواقص در شبکه‌های مجازی رفع می‌شود. شکی نیست که به زودی رسانه‌های چاپی در تمام دنیا افت شدیدی در مخاطبان خود داشته و به‌این‌ترتیب تمام سرمایه خود را از دست می‌دهند.

نرجه ادامه داد: باوجوداین، رسانه‌های چاپی می‌توانند با تغییر در ماهیت و توجه دوباره به مخاطبان دوره اضمحلال خود را به تأخیر بی اندازند. آنها باید به شکل جدیدی از خبرنویسی، درج عکس، صفحه‌آرایی، انتشار مطالب و... دست یابند تا افول روزنامه‌ها به تأخیر افتد. وی تصریح کرد: در ایران ما روزنامه‌هایی داریم که هنوز می‌خواهند به شکل سنتی برای مخاطبی که دیگر سنتی نیست، بنویسند. این در حالی است که مخاطبان امروز، روزنامه‌ای که امروز مطالبی را جمع کند و فردا به آنها تحویل دهند را نمی‌خواهند. آنها می‌خواهند روزنامه‌ها خطوط قرمز را رد کرده و پاسخ تمام نیازهایشان به آگهی را بدهند. این روزنامه‌نگار اذعان کرد: روزنامه‌های ایران در محتوا کپی کار یکدیگرند و علاوه بر این همگی در روش نیز کپی کار سه نسل قبل هستند. مخاطبی که ۳۰ سال پیش، روزنامه رنگی را تجربه کرده است، امروز رنگی بودن روزنامه برایش کار جدید و جالبی نیست. از دست رفتن مشتریان درآمدزای روزنامه‌ها کامران نرجه در خصوص ظرفیت جذب آگهی در روزنامه‌ها و درآمدزایی از تبلیغات نیز بیان کرد: رسانه‌های چاپی از نظر مالی به شدت وابسته به آگهی‌ها هستند. باوجوداین، باید یادآور شد که مخاطبان آگهی‌ها هم تغییر کرده‌اند. بنابراین در انتشار آگهی‌ها هم باید از شیوه‌های نوآورانه استفاده کرد. وی خاطرنشان کرد: روزنامه‌ها، از ظرفیت‌های صوت، تصویر متحرک،و قدرت ویرایش پس از انتشار بی‌بهره‌اند. ضمن این‌که آگهی‌دهنده نمی‌تواند بازخورد مخاطب از آگهی را به لحظه داشته باشد. این در حالی است که برخی از این امکانات در فضای مجازی مهیا است. بنابراین آگهی‌دهندگان دیگر نیاز چندانی به روزنامه‌های سنتی ندارند. جمع‌بندی این نکته این است که روزنامه‌ها مشتریان درآمدزای خود را از دست داده‌اند. فقدان آموزش خبرنویسی در ۲۰ کلمه این پیشکسوت مطبوعات با اشاره به اهمیت آموزش نیروهای انسانی اظهار کرد: امروز دانشگاه‌های ما همچنان شیوه‌های سنتی روزنامه‌نگاری را تدریس می‌کنند. دانشگاه‌ها باید دانشجویان روزنامه‌نگاری بیاموزند که مخاطب دیگر ۵۰۰ کلمه را نمی‌خواند و خبر باید در ۲۰ کلمه تنظیم شود. روزنامه‌های وابسته به ارگان‌ها در خطر تعطیلی نرجه با تأکید بر این‌که روزنامه‌های خصوصی شرایط سختی را از نظر مالی می‌گذرانند، گفت: بیشتر روزنامه‌های خصوصی علت مشکلات مالی خود را وابسته نبودن به ارگان‌ها می‌دانند اما نکته‌ای که از نظر‌ها مغفول مانده است این‌که، روزنامه‌های وابسته نیز شرایط خوبی ندارند. وی خاطرنشان کرد: جهان اقتصاد به عنوان قدیمی‌ترین روزنامه اقتصادی ایران زمانی که آغاز به کار کرد، مدل درستی را در پیش گرفت. این روزنامه وابسته ارگان‌ها نشد اما توانست از آنها آگهی بگیرد. بعد‌ها که روزنامه‌های دیگر اقتصادی به این عرصه پیوستند سر راه مدیران دولتی را می‌گرفتند و از آنها می‌خواستند که آگهی‌ها را در اختیار یک روزنامه نگذارند و بین آنها تقسیم کند. به مرور مدیران ارگان‌ها از این‌که متهم به حمایت از یک روزنامه خاص شوند ترسیدند. از سوی دیگر زمانی که هر روزنامه‌ای از یک ارگان حمایت کرد، با تغییر آن مدیر و با روی کار آمدن مدیر جدید، حمایت‌ها را از دست داد و به‌این‌ترتیب وجهه رسانه خود را از دست داده و توان روی پا ایستادن را از دست داده است. از این موارد بسیار داشته‌ایم و داریم. نرجه گفت: پیش‌بینی می‌کنم روزنامه‌های وابسته به ارگان‌ها تا دو سال دیگر به شدت ضعیف شوند. مبارزه ناعادلانه اهالی قلم و تحلیل با دولت مدیر مسئول روزنامه عصر اقتصاد اما نظر دیگری دارد و معتقد است: اهالی قلم و تحلیل را دیگر یارای رقابت با رسانه‌های دولت نیست. سیف اله یزدانی از پیشکسوتان مطبوعات و کارشناس اقتصاد در گفت‌وگو با خبرنگار پایگاه خبری گسترش درباره شرایط سخت اقتصادی مطبوعات اظهار کرد: مدت‌ها است می‌گوییم اقتصاد مطبوعات یک اقتصاد متعادل و سنجیده نیست. رسانه‌های خصوصی با سرمایه‌های اندک خود با روزنامه‌هایی با پشتوانه دولت و شهرداری در حال رقابت هستند. این روزنامه‌ها، برای ما رقبایی با کاغذهای خوب و محتوایی حرفه‌ای هستند. پول کاغذ یکی از رسانه‌های وابسته به شهرداری ۳ برابر قیمت جلد است و علاوه بر نیازمندی‌ها از منابع مالی ناشی از آگهی هم بهره می‌برد. این در حالی است که روزنامه‌نگاران بخش خصوصی که اهل‌قلم و اهل تحلیل هستند را توان مقابله با دولت نیست. روزنامه‌نگاران سرمایه‌دار نیستند و باید به فکر انتشار فکر و اندیشه باشند.

وی افزود: در زمان دفاع مقدس، کاغذ و تجهیزات روزنامه‌نگاری را ارزان نگاه می‌داشتند. اما بعد‌ها ریالی شدن کاغذ در بازار و در دست گرفتن یارانه از سوی وزارت ارشاد موجب شد که رسانه‌ها با مشکلات مالی مواجه شوند. به طوری که در سال ۸۴ یا ۸۵، قیمت هر کیلو کاغذ از ۶۷۰ تومان به ۱۱۰۰ تومان رسید. این روزنامه‌نگار ادامه داد: در سال‌های بعد دیدیم که روزنامه‌هایی که هم‌تراز بودند از یارانه‌های متفاوتی با اختلاف زیاد بهره‌مند شدند. این یارانه‌ها به‌صورت سلیقه‌ای پرداخت می‌شد تا این‌که با شروع دولت حسن روحانی، حسین انتظامی طرح رتبه‌بندی روزنامه‌ها برای دریافت یارانه را اجرایی کرد. بااین‌حال، تخصیص نیافتن به موقع بودجه و اجرای ضعیف یارانه‌ها کار را به جایی رساند که امروز زمزمه‌های حذف رتبه‌بندی روزنامه‌ها مطرح شده است. یزدانی با اشاره به تعداد روزنامه‌های موجود گفت: امروز حدود ۱۸۰ روزنامه داریم که حداقل ۷۰ عدد از این روزنامه‌ها روزنامه سراسری هستند. از میان این روزنامه‌ها حدود ۳۰ روزنامه تراز اول داریم که بیشتر آنها دچار مشکلات اقتصادی هستند و به مرز تعطیلی رسیده‌اند.

مانع‌تراشی برای روزنامه‌ها وی در خصوص انتقادی که در روند صدور مجوز‌ها مطرح شده است، گفت: امروز در صدور مجوز‌های نشر، سهل‌انگاری نمی‌شود و همان روش قدیمی اجرا می‌شود تنها رسیدگی‌ها سرعت گرفته و کار بروکراسی بهتر شده است. ضمن این‌که اگر وزارت ارشاد در صدور مجوز برای انتشار رسانه‌ها سخت‌گیری کند، از نظر بین‌المللی به مشکل بر می‌خوریم. این پیشکسوت مطبوعات به پرسشی مبنی بر این‌که چرا رسانه‌ها که خود مشاور بنگاه‌های اقتصادی هستند، نتوانستند مشکلات مالی خود را رفع کنند، این گونه پاسخ داد: ما در صنف خود افرادی را داریم که روزنامه‌نگار نیستند بلکه تنها در روزنامه کار می‌کنند. ما بار‌ها به طور خصوصی و صنفی، راه‌کارهای رفع مشکل مطبوعات را پیش گرفته‌ایم اما عده‌ای که در صنف ما رسوخ کرده‌اند، نمی‌گذارند امور به درستی پیش رود. اشراف روزنامه‌نگار رانت دارند و کارشکنی می‌کنند. ما خواستیم صنف نظام رسانه‌ای را ایجاد کنیم و تعریف روشنی از رسانه داشته باشیم اما برخی نمی‌گذارند. مشکل اصلی؛ گرانی کاغذ وی ادامه داد: امروز قیمت کاغذ بالا رفته است و مشکلات ما را به اوج رسانده است. کاغذی که دو هزار و ۴۰۰ بود به سه هزار و ۸۰۰ رسیده است و بهای تمام شده روزنامه ۱۰۰۰ تومانی عصر اقتصاد که ۱۶ صفحه دارد، از ۵۵۰ تومان به ۹۰۰ تومان رسیده است. مدیر مسئول روزنامه عصر اقتصاد خاطرنشان کرد: از دیگر مشکلات روزنامه‌ها، موضوع توزیع است. از ۲۰ شرکت توزیعی، تنها ۳ شرکت باقی مانده است که یکی از آنها هم ممکن است به زودی تعطیل کند. توزیع روزنامه برای این شرکت‌ها به صرفه نیست. از سوی دیگر، اشتراک رایگان هم دیگر ممکن نیست. در واقع برای اشتراک رایگان یک نسخه از روزنامه ۱۰۰۰ تومانی مان باید ۱۶۰۰ تومان هزینه کنیم که بین ۷۵۰ تا ۸۰۰ تومان آن برای پیک موتوری هزینه می‌شود. بنابراین شرایط مطبوعات خصوصی از نظر اقتصادی خوب نیست و دولت باید از این صاحبان اندیشه حمایت کند. مشکلات روزنامه‌ها فراتر از مشکلات مالی نادر کریمی، مشاور مدیر مسئول روزنامه جهان صنعت در گفت‌وگو با خبرنگار پایگاه خبری گسترش با رد خبر تعطیلی این روزنامه اظهار کرد: جهان صنعت مانند همه روزنامه‌های مستقل با مشکلات اقتصادی روبه‌رو است اما تعطیل نخواهد شد و خبرهایی که در این خصوص منتشر شده است، کذب است. وی افزود: از سال ۶۸ روزنامه‌نگار هستم و با توجه به تجربه‌ای که دارم می‌گویم حتی در این شرایط بد اقتصادی هم می‌توان مردم را به مطالعه روزنامه تشویق کرده و همچنین روزنامه‌ای خوب منتشر کرد و برای روزنامه آگهی گرفت. کریمی اظهار کرد: برخی از روزنامه‌ها که به رانت‌خواری معروف شده‌اند، در روز ۲۸ هزار نسخه به مردم می‌فروشند. این نشان‌دهنده این است که می‌توانیم بهتر کار کنیم. وی بیان کرد: وضع موجود نشان می‌دهد که بیشتر رسانه‌ها با مشکلاتی مهم‌تر از مشکلات مالی مواجه هستند. به‌عبارت‌دیگر حتی اگر همه روزنامه‌نگاران خوب ایران جمع شوند و مشکلات مالی رفع شده و آزادی بیان کامل داشته باشیم، باز هم نمی‌توانیم با روزنامه‌های بزرگ جهان رقابت کنیم چراکه روزنامه‌نگارانی داریم که روزنامه خوان نیستند. روزنامه‌های حرفه‌ای از آگهی‌ها بی‌بهره حسین سلیمانی، سردبیر نشریه نشان ایرانی و مشاور کسب‌وکار نیز در گفت‌وگو با خبرنگار پایگاه خبری گسترش اظهار کرد: سال‌ها است که مطبوعات روزگار خوبی ندارد. روزنامه‌ای که تنها ۳ هزار تیراژ دارد، روزانه هزار و ۵۰۰ نسخه را به ارگان‌ها می‌فرستد و روزنامه‌هایی که به کیوسک می‌روند به‌صورت باطله بازگشت داده می‌شوند. این شرایط مطبوعات است. وی تصریح کرد: با زیاد شدن روزنامه‌ها، امروز چند آگهی محدود بین روزنامه‌های متعدد توزیع می‌شود که در نهایت سهم هر روزنامه بسیار کم است. در این شرایط روزنامه‌هایی که رانت بیشتری دارند، آگهی بیشتری می‌گیرند و روزنامه‌هایی که حرفه‌ای عمل می‌کنند، از آگهی‌ها بی‌بهره می‌مانند. از سوی دیگر، بنگاه‌های خصوصی مثل اتاق‌ها هم با چند روزنامه همکاری می‌کنند و اقدامی برای خرید تمامی روزنامه‌ها، حتی روزنامه‌های منتقد نمی‌کنند.

این فعال رسانه‌ای گفت: وزارت ارشاد باید برای صدور مجوز سخت‌گیری بیشتری کند و توان ایجاد امنیت شغلی برای کارمندان و اعضای تحریریه و درآمدزادیی آن روزنامه را بررسی کند. امروز تنها سوابق سیاسی متقاضیان بررسی می‌شود اما باید توان مدیریتی آنها نیز مورد بررسی قرار گیرد. خدمات دولتی جایگزین یارانه سلیمانی اظهار کرد: به عنوان راهکار، از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی انتظار می‌رود که به جای حمایت‌های مالی از روزنامه‌ها، حمایت‌ها را به سمت‌وسوی خدمات ببرد. به‌عنوان‌مثال اگر روزنامه‌ای ۲۰ نفر را بیمه کرد، بخشی از هزینه‌های چاپ روزنامه را تأمین کند. امروز برخی از رسانه‌ها تیراژ واقعی خود را از ارشاد مخفی می‌کنند. اگر حمایت از چاپ را در نظر بگیریم دیگر نمی‌توانند آمار کذبی از تیراژ ارائه دهند و حمایت‌ها واقعی می‌شود. همچنین وزارت خانه می‌تواند بیمه خبرنگاران را بر عهده بگیرد. توان درآمدزایی در مدیران مسئول این مشاور کسب‌وکار با طرح سوالاتی بیان کرد: روزنامه‌ای که اعلام می‌کند ۲۵۰ میلیون تومان ضرر کرده است، آیا شش ماه قبل متوجه این زیان نشده است؟ چگونه است که وقتی درباره اندیشه‌های اقتصادی می‌نویسد و به بنگاه‌ها راهکار ارائه می‌کند در ماه‌های گذشته نتوانسته است به سود دهی برسد؟ آیا راه کارهای جدید را امتحان کرده است؟ آیا خلاقیت و مشتری مداری را تجربه کرده است؟ انسداد اطلاعاتی مهم‌ترین عارضه بیکاری خبرنگاران فروزان آصف نخعی، دبیر سرویس سیاسی روزنامه آسمان آبی در گفت‌وگو با خبرنگار پایگاه خبری گسترش اظهار کرد: آسمان آبی تا اطلاع ثانوی به‌صورت نشریه آنلاین منتشر می‌شود و نسخه چاپی ندارد. وی افزود: هزینه‌های چاپ بسیار بالاتر از آن است که بتوانیم به چاپ آسمان آبی ادامه دهیم اما در راستای احترام به مخاطب نشریه آنلاین ما فعلا به کار خود ادامه می‌دهد.

آصف نخعی که سال‌ها در سرویس اجتماعی قلم زده و در جایگاه یک آسیب‌شناس، مورد استناد است، درباره پرسشی مبنی بر این‌که بیکاری دسته‌جمعی خبرنگاران - که احتمالا در سال ۹۷ دچار آن شویم- به موجب ویژگی‌های شخصیتی آنان تا چه میزان احتمال دارد به ناهنجاری‌های رفتاری در طیف گسترده منجر شود، این گونه پاسخ داد: بیکاری دسته جمعی خبرنگاران از بعد فردی مهم‌تر از سایر افراد نیست و موجی از ناهنجاری‌ها را ایجاد نخواهد کرد. وی ادامه داد: خبرنگاران صدای بلندتری نسبت به سایرین دارند اما خارج از رسانه نمی‌توانند تأثیر چندانی بگذارند. از سوی دیگر تا زمانی که در رسانه هم هستند باید در چارچوب‌های حرفه‌ای بنویسند. بااین‌حال زمانی که خبرنگاری نباشد انسداد اطلاعاتی و فساد افزایش می‌یابد. آصف نخعی بیان کرد: بااین‌حال از دست دادن شغل، منجر به آسیب‌هایی می‌شود. هر گروهی از اجتماع، وقتی‌که نتواند آرزوهای مبتنی بر خواست‌های گروهی، فردی و خانوادگی خود را بیان کند، دچار آسیب می‌شود. ترس از تعطیلی مطبوعات؛ وحشت از آینده ملی ترس از تعطیلی مطبوعات، از جنس تعطیلی چند کارخانه قدیمی و نوستالژی نیست. این روز‌ها در نگاه خبرنگاران، نه‌تنها ترس از بیکاری و بی‌پولی، بلکه ترس از آینده ملی موج می‌زند. یادشان نرفته که بابت دغدغه‌های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، ورزشی، سیاسی و... قدم در این شغل ناامن و کم دستمزد گذاشته‌اند و حالا بعد از آن‌ها، چه می‌شود؟ وحشت از افزایش فساد‌ها، کمتر شدن سرانه مطالعه، خداحافظی با پاسخگویی مدیران، افزایش حقوق‌های نجومی، خاموش شدن صدای آتش‌نشانان بدون نردبان، در سکوت سوختن کشتی‌هایی مثل سانچی، تعطیلی‌های مکرر مدارس در زمستان، بی‌اطلاعی از وضعیت سکه و ارز، قبضه بازار توسط افغان‌های ساکن ایران، تکدی گری پاکستانی‌ها در شهرهای توریستی، مخفی ماندن آمار صادرات و واردات، بی‌صدا ماندن کارگر‌های به بیگاری کشیده شده، آسودگی خاطر برای مؤسسات مالی که پولهای زیادی را بالا کشیده و از ادامه بی‌پناهی کودکان در برابر آزار جنسی.... ترس است دیگر! نمی‌توان از اطلاعات حقیقت‌یابی نشده فضای مجازی نترسید. از خبرهای کذب فوت ناگهانی چهره‌ها، از روزهای ساختگی مثل روز زنان شاغل، از عکس‌های فتوشاپ شده حرفه‌ای، از خبرگزاری‌های جعلی مثل FARCE، از صفحه‌های دروغین dollaverdi منتسب به دستیار ویژه رئیس‌جمهور در امور حقوق شهروندی، از عکس‌های دل‌خراش حوادث خارجی که به حوادث ایران نسبت می‌دهند، از شایعات پیش‌بینی زلزله و سقوط شهاب‌سنگ، از دعاهای دروغین برای رفع مشکلات و نفرین که اگر برای ۱۰ نفر نفرستید کور و کچل می‌شوید و... ترس دارند؛ ندارند؟ اگر ندارد که هیچ و اگر دارد، کاری کنید.