استان سیستان و بلوچستان مانند بسیاری از استانهای دیگر کشورمان آثار باستانی بسیاری دارد که هنوز ثبت ملی نشدهاند و این در حالی است که بیش از ۳ هزار اثر باستانی و محوطه تاریخی در این استان وجود دارد، اما از این تعداد ۱۶۱۴ اثر به ثبت ملی رسیدهاند.
بسیاری از آثار هنوز دارای «حریم حفاظت» نیستند و بیشتر آثاری که ثبت ملی شدند هم به صورت مناسب نگهداری نمیشوند. با اینهمه استان سیستان و بلوچستان دارای آثار جهانی مهم مانند شهر سوخته است و قسمتی از کویر لوت نیز در این استان واقع شده که پرونده ۳ اثر باستانی خانه ملک در زاهدان، قلعه بمپور و کوه خواجه در حال آمادهسازی برای ثبت ملی در یونسکو هستند. در این استان مناطق مهم گردشگری وجود دارد و فعالیتهای بسیاری برای توسعه گردشگری در آن آغاز شده است. از آنجا که مهمترین حوزه گردشگری ایران گردشگری فرهنگی است، توجه به میراثفرهنگی در استانهای گردشگرپذیر از اهمیت بسیاری برخوردار است. بسیاری از مدیران باستانشناسی از حجم اندک فعالیتهای پژوهشی و اکتشافی در این استان پهناور شکایت میکنند، اما به گفته مسئولان و کارشناسان، پژوهشکده باستانشناسی از بودجه محدودی برخوردار است و این بودجه نیز به پژوهشهای اضطراری و فرمایشی نهادهای دولتی تعلق میگیرد، بنابراین اعتبار مالی لازم برای پژوهشهای باستانشناسی وجود ندارد.
پژوهشهای اندک باستانشناسی به گفته مسئول دفتر فنی اداره کل استان سیستان و بلوچستان، تعداد برنامههای باستانشناسی و تورهای پژوهشی در استان سیستان و بلوچستان نسبت به تعداد این آثار بسیار اندک است. مجتبی سعادتیان در گفتوگو با ایلنا درباره آخرین پروژههای کاوشی و باستانشناسی این استان گفت: در دشت سیستان، هر سال یکسری کاوشهای منظم انجام میشود و کاوش شهر سوخته یکی از این برنامههاست و چندی پیش این کاوشها به پایان رسید. وی ادامه داد: کاوشهای دیگری که هر سال انجام میشود، دو فعالیت دیگر باستانشناسی است؛ یکی در دانشگاه سیستان و بلوچستان و دیگری در دانشگاه زابل. این دو دانشگاه برای دوره کارآموزی دانشجویان کاوشهای باستانشناسی برگزار میکنند. ما این دو برنامه را در دستور کار داریم. بهزودی در تپه صادق و تپه طالبخان در دشت سیستان کاوشهای جدیدی آغاز میشود. کاوش و حفاری قلعه رستم نیز در تابستان امسال به انجام رسید که سرپرست آن خود من بودم. کاوش دیگری هم بهتازگی در دامبکوه در شهرستان چابهار و در کشیک در شهرستان نیکشهر به انجام رسید. سعادتیان افزود: بیش از ۱۶۰۰ اثر ثبت ملی در سیستان و بلوچستان وجود دارد، اما تعداد برنامههای باستانشناسی و تورهای پژوهشی که انجام میشود، نسبت به حجم این آثار بهشدت کم بود، اما در چند سال گذشته نگاه ویژهای به این برنامهها شده و اعتباراتی برای آن در نظر گرفتهاند. با اینهمه با توجه به تعداد زیاد آثار همچنان این عدد کم است و میتواند رشد داشته باشد. مسئول دفتر فنی اداره کل استان سیستان و بلوچستان، همچنین در پایان گفت: درحالحاضر، بیش از ۱۰ گروه باستانشناسی در استان سیستان و بلوچستان مشغول فعالیت هستند و کارگاه عملیات حفاری و کاوش را دارند. در هر کدام از این گروهها نیز افراد بومی استان و غیربومی؛ چه داخلی و چه خارجی حضور دارند.
اعتبارات مالی لازم در اختیار نیست به گفته مدیرکل اداره میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری استان سیستان و بلوچستان؛ کمبود اعتبارات مالی موجب شده حجم برنامههای پژوهشی و باستانشناسی در استان سیستان و بلوچستان کم باشد. بسیاری از آثار باستانی شناساییشده نیز قابلیت ثبت ملی ندارند. سید محمدرضا واعظی در گفتوگو با «گسترشتجارت» گفت: ۱۶۱۴ اثر تاریخی و فرهنگی غیرمنقول در استان سیستان و بلوچستان وجود دارد که ۱۵۶ اثر منقول تاریخی و ۳۴ اثر ناملموس فرهنگی و تاریخی هستند. آثار طبیعی در استان سیستان و بلوچستان ۶ اثر بوده و پرونده ۳ اثر میراثفرهنگی در استان سیستان و بلوچستان در حال آمادهسازی برای ارسال به یونسکو و ثبت جهانی است؛ این آثار شامل خانه ملک در زاهدان، قلعه بمپور و کوه خواجه هستند. او افزود: شهر سوخته و کویر لوت که قسمتی از آن در استان سیستان و بلوچستان واقع شده نیز به ثبت جهانی یونسکو رسیدهاند. آثار باستانی و فرهنگی شناساییشده در استان سیستان و بلوچستان ۳۰۲۴ اثر هستند. واعظی درباره دلایل کم بودن حجم برنامههای باستانشناسی و تورهای پژوهشی در استان سیستان و بلوچستان بیان کرد: به دلیل کم بودن اعتبارات پژوهشی، پهناور بودن استان سیستان و بلوچستان و تعدد و پراکندگی آثار میراثفرهنگی، فعالیت در حوزه باستانشناسی با محدودیتهای بسیاری روبهرو است.
بودجه محدود برای پژوهش به گفته کارشناسان باستانشناسی؛ پژوهشگاه میراثفرهنگی بودجه محدودی در اختیار دارد و باید آن را برای پروژههای اضطراری و نجاتبخشی هزینه کند. وحید شاهسوارانی، کارشناس میراثفرهنگی در گفتوگو با «گسترشتجارت» گفت: به طور کلی پژوهشهای باستانشناسی بر عهده پژوهشکده باستانشناسی هستند و این پژوهشکده نیز زیرمجموعه پژوهشگاه میراثفرهنگی است که بودجه بسیار محدودی برای پژوهشها در اختیار دارد، به طوری که در ۳ سال گذشته بودجه این پژوهشگاه تغییر نکرده و با وجود تورم، همان بودجه ۳ سال پیش به این نهاد تعلق میگیرد. او افزود: بسیاری از فعالیتهای پژوهشگاه میراثفرهنگی بهدلیل پروژههای دولت، بر کاوشهای اضطراری و نجاتبخشی متمرکز شده و با وجود بودجه محدود این نهاد، اعتبار چندانی برای پژوهشهای دیگر باقی نمیماند. بهعنوان نمونه وزارت نیرو زمانی که قصد دارد پروژهای را در یک محوطه انجام دهد، از پژوهشگاه میراثفرهنگی درخواست میکند که در آن محوطه پژوهش و تحقیق کند. بههمین منظور پژوهشهایی که در پژوهشکده باستانشناسی انجام میشوند، باید هدفمند بوده و بیشتر در زمینه پروژهها و درخواستهای نهادهای مختلف دولتی انجام شود.
ستاد ثبت ملی پاسخگو باشد شاهسوارانی درباره آثار باستانی که در استان سیستان و بلوچستان به ثبت ملی نرسیدهاند، بیان کرد: ستاد ثبت ملی باید در این زمینه پاسخگو باشد، اما در بسیاری از موارد ادارات کل میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری استانها نیز مقصر هستند، چراکه اداره ثبت ملی میراثفرهنگی فرمهای مرتبط با ثبت ملی آثار را به این ادارهها ارسال کرده و این مدیران استانی هستند که در تکمیل و ارسال فرمها کوتاهی میکنند. از سوی دیگر بسیاری از کارشناسان ادارات کل میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری استانها غیرمتخصص بوده و شیوه تکمیل و ارسال فرمهای مربوط را نمیدانند و باید آموزش داده شوند.
چالش متخصصان باستانشناسی او درباره نیروی انسانی پژوهشگاه میراثفرهنگی در حوزه پروژههای باستانشناسی اظهار کرد: به طور کلی کاوشهای باستانشناسی به صورت پروژهای انجام میشوند و پژوهشکده باستانشناسی هیات علمی مشخصی دارد که این افراد برای پژوهشهای باستانشناسی خود، فارغالتحصیلان باستانشناسی را استخدام میکنند و نیروی انسانی پروژهها از طریق سرپرست تامین میشود. این باستانشناس با اشاره به معضل بیکاری در میان فارغالتحصیلان باستانشناسی بیان کرد: متاسفانه نیروهای متخصص باستانشناسی از سوی دولت استخدام نشدهاند و به صورت پروژهای و مقطعی، فعالیت پژوهشی انجام میدهند. به همین دلیل یکی از چالشهای اصلی متخصصان باستانشناسی این است که شغل ثابتی ندارند، اما هر سال تعداد زیادی کارشناس باستانشناسی از دانشگاهها فارغالتحصیل میشوند.
سخن آخر بودجه پژوهشگاه میراثفرهنگی ناکافی است و به نظر میرسد هنوز اهمیت پژوهشهای باستانشناسی و میراثفرهنگی در کشوری با قدمت تاریخی و تمدن غنی مانند ایران برای مسئولان دولتی درک نشده است. با اینهمه نمیتوان از کارشناسان، مدیران و فعالان باستانشناسی انتظار پژوهش و اکتشاف داشت.
