محمد ترکمان، پژوهشگر ارشدتاریخ معاصرایران
مرحوم رضا نیازمند در کتاب ارزشمند " تکنوکراسى و سیاستگذارى اقتصادى در ایران " پس از بیان اینکه شاه با هر وزیر و مسئولى که استقلال راى از خود نشان مى داد و تسلیم فرامین غیر کارشناسى او نمى شد، خصمانه برخورد مى کرد و او را از آن سمت " اخراج " مى کرد، مى گوید: " اخراج خداداد فرمانفرمائیان هم به این دلیل بود که وقتى قیمّت نفت از چند سنت در بشکه به چند دلار بالا رفت، شاه به خداداد که رییس سازمان برنامه بود، دستور داد که چون پول داریم، برنامه ٥ ساله را دو برابر کنید و او گفت: نمى شود که یک برنامه بهم بافته شده را، یک مرتبه دو برابر کنیم.
برنامهها با ظرفیت هاى اجرائى بهم پیوسته هستند و اگر یک مرتبه؛ تمام برنامه را دو برابر کنیم، گلوگاه هاى زیادى پیدا مى شود. شاه او را اخراج کرد و برنامهها دو برابر شد و مدیران اجرائى نتوانستند برنامهها را اجرا کنند.
سفارشات کالا ( به ویژه کالاهاى سرمایهاى) به حدی رسید که بنادر ایران ظرفیت ترخیص نداشتند و کشتىها تا چند ماه در خلیجفارس در انتظار مى ماندند تا نوبت آنها برسد. وقتى هم که کالا ترخیص مى شد؛ کامیون، کافى نبود که کالا را به شهرستانها ببرد. کامیون خریدند، راننده بیابانى نبود.
خلاصه مدیران اجرائى نتوانستند برنامه هاى خود را اجرا کنند. سازمان بازرسى شاهنشاهى همه را به محاکمه کشید. روزها تلویزیون ؛ محاکمه مدیران اجرائى و وزرا را نشان مى داد. استحکام سلطنت متزلزل شد تا روزى که نخست وزیر و چندین وزیر زندانى شدند و کار از کار گذشت. "
افزایش پروژه هاى ساختمانى و زیر بنائى منجر به افزایش اشتغال - از جمله در شرکت هاى مهندسى و مهندسى مشاور - و بالا رفتن دستمزدها، اما کاهش مصالح و ماشینآلات ساختمانى و تولیدى شد.
سطح سفارشات از خارج چنان افزایش یافت که کشتى هاى باربرى که کالا به ایران مى آوردند، بیش از دو ماه در بنادر ایران در نوبت تخلیه منتظر مى ماندند و ایران سورشارژ این معطلى را مى پرداخت. کمبود انبار کالا؛ کمبود بزرگراهها و تسهیلات میان راهى، موجب کندى حرکات و تخلیه کالاهاى وارداتى شده بود. با پیش بینى و گشایش اعتبار براى رفع این کمبودها ؛ مؤسسات مهندسى مشاور و شرکت هاى ساختمانى از رونق بى سابقه اى برخوردار شده بودند و شمار آنها روز به روز افزایش مى یافت....
با این حال از سال پس از آن ( ١٣٥٥)، ریزش اقتصادى آغاز شد. از هتل هیلتونى که در 2سال گذشته جاى سوزن انداختن نداشت، رو به کسادى نهاده بود، تا جائى که رفت و آمد مهمانان خارجى به کمترین میزان خود رسید. تنش هاى سیاسى داخلى رو به افزایش نهاد. بحران سیاسى در ایران شدت گرفته بود. ترور مستشاران نظامى امریکا ئى موضوع روز بود. کنفرانس گوادولوپ در دى ماه ١٣٥٧؛ نشان دهنده ناامیدى دول قدرتمند غربى - فرانسه، انگلستان، امریکا و آلمان - از بى کفایتى شاه در حفظ منافع غرب، و نیز هماهنگى در پذیرش تغییر رژیم ایران بود."
بنظر مىرسد که چهار برابر شدن قیمت نفت و استفاده از درآمد حاصل و مصرف مخرب آن ؛ یکى از دلائل فروپاشى نظام وابسته استبدادى پهلوى دوم بود.
از آن پس ؛ کشورهاى منطقه، با تفاوت هائى، در همان مسیر در حرکت مى باشند: تنش و مصرف زدگى و فساد و نفت فروشى و نظامیگرى و کاهش سرمایه اجتماعى و تعمیق شکاف میان ملتها و حکومتها و... هم چنان ادامه دارد و جاى تاب آورى این جوامع در برابر حوادث غائب است و از توسعه پایدار و متوازن و تقویت بنیه داخلى و غیر نمایشى این کشورها و رعایت حقوق شهروندى و احساس امنیت، چندان اثرى بچشم نمى خورد. این غائبها آن چیزى بود که مصدق و ایرانیان شرافتمند مى خواستند ؛ اما قدرت هاى غربى و ارتجاع داخلى با کودتا علیه دولت قانونى ؛ آینده منطقه را به گونه اى دیگر رقم زدند.
