شاهنامه، خردنامه ایرانی

محمدجعفرمحمدزاده / روزنامه‌نگار

فردوسی، شاعر خردورز ما، شاهنامه را به روال دیوان شاعران که سخن را با ستایش خداوند و نبی مکرم (ص) آغاز می‌کنند، شروع کرده است. حکیم خردپیشه توس علاوه بر آنکه در سرتاسر شاهنامه هیچ گاه جانب خرد را فرونگذاشته، در دیباچه شاهنامه ستایش خرد را به اوج رسانده است. ابتدای شاهنامه که با نام خدای یزدان است این‌گونه آغاز می‌شود: به نام خداوند جان و خرد / کزین برتر اندیشه بر نگذرد به این ترتیب در نخستین بیت، اندیشه توحیدی را با خرد درهم می‌آمیزد و در آغاز کار شاهنامه که آمیزه‌ای از حماسه و اسطوره و افسانه است حساب نگاه خود به موضوعات گوناگون شاهنامه را که اغلب نقل قول از منابع کهن است روشن کرده است. در فراز دوم از دیباچه شاهنامه باعنوان «ستایش خرد» ضمن آنکه فصل مشبعی از خرد می‌گوید، سخن را با این بیت به اوج می‌رساند: خرد بهتر از هرچه ایزد بداد/ ستایش خرد را به از راه داد / خرد رهنمای و خرد دلگشای/ خرد دست گیرد به هر دو سرای/ خرد چشم جان است چون بنگری/ تو بی‌چشم شادان جهان نسپری / و... حکیم چون به فرازی از مقدمه شاهنامه درباب «آفرینش عالم» می‌رسد، پس از بیان اجمالی مراحل آفرینش باز هم سخن را بر خرد ختم می‌کند: چو دانا توانا بد و دادگر / ازیرا نکرد ایچ پنهان هنر و با بیان این تک‌بیت، گویی کلید اسرار آفرینش را با همه پیچیدگی‌اش برای مخاطب گشوده می‌داند. حکیم پس از طرح مقدمه بحث «آفرینش عالم»، از خلقت مردمان سخن می‌گوید و معتقد است تنها چیزی که هموار کردن رنج و زحمت آن بر تن و جان روا باشد خرد است: به رنج اندر آری تنت را رواست / که خود رنج بردن به دانش سزاست ودر فراز پایانی دیباچه شاهنامه که گفتار در ستایش پیغمبر اکرم(ص)، مدح خلفای راشدین و اهل بیت علیهم‌السلام است؛ باز اوج سخن آنجاست که از دانش و خرد به‌عنوان شاه‌بیت‌های این بخش سخن می‌گوید: تو را دانش و دین رهاند درست / در رستگاری ببایدت جست / و... و چون به بیان دلایل شایستگی امام علی (ع) برای جانشینی حضرت محمد(ص) می‌رسد مهم‌ترین ویژگی و شایستگی این جانشینی را ارتباط علم و دانش آن دو وجود شریف با هم می‌داند: که من شهر علمم علیم در است / درست این سخن قول پیغمبر است سخن حکیم توس در دیباچه به اینجا ختم می‌شود که: من کتابی از گفتار و نوشتار پیشینیان به رنج و زحمت فراوان گرد آورده ام؛ شایسته آن است که خواننده هرجا بین موضوعات آن و عقل و خرد مباینتی دید جانب عقل را بگیرد و مابقی را بر سبیل تمثیل و رمز، معنی کند: تو این را دروغ و فسانه مدان / به یکسان روشن زمانه مدان/ ازو هرچه اندر خوردبا خرد/ وگر بر ره رمز و معنی برد کوتاه سخن آنکه؛ ستایش فردوسی از خرد در سراسر شاهنامه تا به آنجا بلندپایه و ارجمند است که اگر شاهنامه فردوسی را «خردنامه ایرانی» بنامیم سخنی به گزاف نگفته‌ایم.