خلیل حیدری/ عضو هیات علمی موسسه مطالعات و پژوهشهای بازرگانی
در اواخر قرن نوزدهم تا اوایل قرن بیستم میلادی به مدد اختراع برق و ابداع فناوری خط مونتاژ، تولید انبوه میسر شد. صنایعی که این شیوه تولید را در پیش گرفتند به سرعت توانستند با کاهش هزینههای تولید و مقرون بهصرفه کردن تولیدات خود، نرخ را کاهش دهند در نتیجه حجم بالایی از تقاضا برای کالاهای مختلف ایجاد شد. بسیاری از اقتصاددانان، متخصصان و آیندهنگرها بر این عقیدهاند که در سالهای گذشته انقلابی مشابه انقلاب صنعتی به وقوع پیوسته است که جهان را وارد «عصر اطلاعات» کرده است. این پدیده، بسیاری از جنبههای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی حیات بشر را دستخوش تحولی عمیق کرده است. یکی از ابعاد این تحول، تغییرات عمیقی است که در خط تولید صنایع به وجود آمده است. خط تولید با بهرهگیری از سیستمهای مبتنی بر اطلاعات الکترونیکی در حال تغییر است. این تغییر، به دلیل سرعت، کارایی، کاهش هزینهها و بهرهبرداری از فرصتها، عرصه جدیدی را در رقابت گشوده است، تا آنجا که گفته میشود عقب افتادن از این سیر تحول، نتیجهای جز منزوی شدن در عرصه اقتصاد جهانی نخواهد داشت. مرور تاریخی تحولات تولید نشان از آن دارد که با انقلاب صنعتی، تولید انبوه جایگزین تولید دستی و شخصیساز شد. این تحولات آنچنان در هزینهها صرفهجویی و فعالیتهای تولیدی را تخصصی کرد که جوامع صنعتی و به دنبال آن کل جوامع را به شدت تحت تاثیر قرار داد. بهدنبال آن در عصر فناوری اطلاعات، جوانترین اما پرنفوذترین فناوری بشر، انقلابی را در جامعه و اقتصاد ایجاد کرده که اثرات آن در کمترین زمان ممکن به تمام کشورها سرایت کرده است. بکارگیری دستاوردهای این انقلاب، در حوزه تولیدات صنعتی منجر به پیدایش مفهوم جدیدی از تولید با عنوان «سفارشیسازی» تولید به جای تولید انبوه شده است. سفارشیسازی تولید، فرآیند تولیدی است که عناصر تولید انبوه را با نیازها و سلیقههای شخصی افراد برای یک تولید منحصربهفرد ترکیب میکند. در این فرآیند، محصولات برای تامین نیازهای هر مصرفکننده منطبق میشوند، به طوری که هیچ دو محصولی یکی نیستند. سفارشیسازی محصول در برخی از مشخصههای ظاهری مانند رنگ، فرم، کاربردهای خاص و از این قبیل همراه با بعضی از پلتفرمهای تولید انبوه مربوط به اجزای هستهای یک محصول انجام میشود. برای مثال در تولید ساعتهای مچی، موتور داخلی ساعت، یک پلتفرم است که بهصورت انبوه تولید میشود و رنگ، بند و فرم ساعت بر اساس سلیقه هر فرد به صورت سفارشی طراحی و تولید میشود. مثال دیگر خودرو است که موتور آن به صورت پلتفرم تولید میشود، اما اتاق آن و سایر آپشنها به صورت سفارشی تولید میشود. سفارشیسازی تولید که به دلیل انقلاب اطلاعات رخ داده نخستین بار توسط لوی استراوس در سال ۱۹۹۴ میلادی (۱۳۷۵) ابداع شد. وی در فروشگاه خود اندازه مشتریان را مشخص و به صورت الکترونیکی اطلاعات را برای تولید شلوار جین زنانه به کارخانه ارسال میکرد. شلوار تولیدشده به سفارش هر فرد به آدرس او ارسال میشد. گسترش روزافزون استفاده از اینترنت و تولید نرمافزارهای مختلف تا حد زیادی سفارشیسازی تولید را با هزینههای پایین ممکن کرده است. برای مثال شرکت تولیدکننده لپتاپ دل از طریق سفارشیسازی تولید به مشتریانش این امکان را داده که هر کسی لپتاپ مخصوص به خودش را داشته باشد. اگرچه اجازه دادن به مصرفکنندگان برای داشتن محصول منحصربهفرد خودشان ایدهای جذاب است که هر روز در حال گسترش است با این حال مشکلات مخصوص به خود مانند نااطمینانی و پیچیدگیهای برنامهریزی هزینه بنگاه را به همراه دارد. اما به کمک ابداعات دیجیتال هر روز تغییر رویکرد بنگاههای تولیدی در این زمینه بیشتر و بیشتر میشود. در نتیجه تولیدکنندگان ایرانی اگر قصد حضور در بازارهای بینالمللی را دارند، لازم است رویکرد تولیدی خود را دگرگون کنند، چراکه با حضور فناوریهای موج چهارم همانند پرینترهای سهبعدی و خودروهای خودران همچنین پیشرفتهای روزافزودن در حیطه کاربرد اینترنت و بهویژه اینترنت اشیاء مجال زیادی برای جا ماندن از رقابت در جهان نیست.
