سوالی که همواره در اذهان عمومی مطرح بوده این است که بذر درخت بلوط با وجود تمام مزیتها و کاربردهایی که دارد، چرا در لرستان که بخش عمدهای از جنگلهای بلوط را در خود جای داده هیچگونه بهرهبرداری صنعتی در راستای اشتغالزایی و درآمدزایی از آن نمیشود؟
به گزارش پایگاه خبری گسترش، روزنامه صمت نوشت: بذر(میوه) درخت بلوط دارای کاربردهای مختلفی در صنایع بهداشتی و آرایشی، چرمسازی، داروسازی، رنگسازی و دیگر صنایع بوده اما جالب است بدانید که در استان لرستان به غیر از بهرهبرداری سنتی، هر گونه بهرهبرداری صنعتی و تجاری از این محصول خودرو ممنوع بوده و با متخلفان برخورد قانونی میشود. هر سال در این ایام با به بار نشستن بذر درختان بلوط، بهرهبرداری سنتی از این محصول در جنگلهای لرستان آغاز میشود. در این ایام روستاییان و عشایر بیشتر به منظور تامین خوراک دام خود اقدام به جمعآوری بذر بلوط میکنند. استان لرستان دارای یک میلیون و ۲۰۰ هزار هکتار جنگل بوده که درختان کهنسال بلوط بیشترین سهم را در پوشش جنگلی این استان به خود اختصاص دادهاند. اگر چه جنگلهای بلوط لرستان در این سالها به شدت مورد بیمهری قرار گرفته و بخش عمدهای از آنها به دلیل تامین منافع افراد سودجو به زغال یا اراضی کشاورزی تبدیل شده و از بین رفته اما نقش تاریخی بلوط در زندگی و معیشت مردم لرستان تاثیرگذار و حیاتی بوده و قابل انکار و چشمپوشی نیست. به گزارش ایرنا، مظفر افشار که از او به نام پدر بلوط ایران یاد میشود، درباره کاربردهای بلوط در زندگی مردم لرستان میگوید: در شهریور ۱۳۲۰ که قحطی سراسر کشور را فرا گرفته بود در خلأ گندم و جو، نان بلوط نهتنها جان مردم استانهای زاگرسنشین بلکه جان مردم استانهای همجوار با این استانها مانند همدان و مرکزی را نیز نجات داد و مردم این استانها با اسب و قاطر بلوط به شهرهای خود حمل میکردند و به همین دلیل است که امروز از بلوط به عنوان یک میوه مقدس نام برده میشود. وی افزود: در گذشته در روستاها که دارویی برای درمان اسهال وجود نداشت از بلوط برای درمان این عارضه استفاده میشد و حتی خود نیز شاهد تاثیر پودر بلوط بر بهبود عرقسوز شدن پای نوزاد بودهام. افشار از نان بلوط که در زبان محلی به نام «کلک» معروف است به عنوان موثرترین دارو و ضدعفونیکننده دستگاه گوارش نام برد و اظهار کرد: نان بلوط بسیار مقوی و نیرو زاست البته روستاییان و عشایر نیز به جای جو از بلوط به عنوان خوراک دام استفاده میکنند. پدر بلوط ایران گفت: بیشتر روستاییان به دلیل اینکه موریانه به سادگی چوب بلوط را تخریب نمیکند از چوب این درخت در ساخت خانههای خود استفاده میکردهاند و درحالحاضر در روستای سنگتراشان بخش پایی چوب برخی از خانهها از جنس چوب درخت بلوط است. وی بیان کرد: یکی دیگر از کاربردهای بلوط در گذشته این بوده که از «تانن» بذر بلوط که در زبان محلی به آن «جفت» گفته میشود در دباغی مشک آب که از پوست گوسفند تهیه میشده استفاده میکردهاند، البته این ماده در صنعت چرمسازی نیز کاربرد دارد. افشار معتقد است که بلوط با تمام ارزش و کاربردهایی که دارد امروز به عنوان یک سرمایه ارزشمند در استان لرستان مورد بهرهبرداری صنعتی قرار نگرفته و برخلاف کشورهای اروپایی همچون پرتغال درآمدی از بلوط بر سر سفره روستاییان نیامده است. وی اضافه کرد: درحالحاضر در کشور پرتغال بهرهبرداریهای متنوعی از درخت بلوط و به ویژه بذر آن میشود که از جمله این بهرهبرداریها میتوان به تولید کیک و بیسکویت از آرد بذر بلوط اشاره کرد. پدر بلوط ایران گفت: در کشور پرتغال خوراک دامداریها و مرغداریها عمدتا از بلوط تهیه میشود؛ البته در لرستان به صورت سنتی از بلوط به عنوان خوراک دام استفاده میکنند. افشار اظهار کرد: در دو سال گذشته در استان مرغداریهایی که بیماری نیوکاسل و اسهال در آنها شیوع پیدا کرده از مخلوط آرد بلوط و خوراک مرغ برای درمان جوجهها استفاده کردهاند که نتایج خوبی هم در این زمینه بهدست آمده است. وی بیان کرد: با توجه به اینکه ذرت با صرف هزینههای بالا از امریکا به عنوان خوراک مرغ و دام وارد کشورمان میشود بذر بلوط میتواند جایگزین مناسبی به جای این محصول وارداتی باشد. پدر بلوط ایران با تاکید بر اینکه بهرهبرداری صنعتی از بلوط به صورت کنترلشده و تحت حفاظت باید جای خود را به بهرهبرداری سنتی دهد تا بتوان از این محصول ثروت تولید کرد، گفت: در جلساتی که با استاندار لرستان داشتهایم ایشان بسیار راغب هستند که بلوط به یک سرمایه نانآور در استان تبدیل شود. افشار افزود: بنابر پیشنهاد استاندار لرستان، قرار شده که سفیر پرتغال پس از سفر به استان لرستان زمینه را برای حضور ما در این کشور برای بازدید از صنایع فرآوری بلوط فراهم کند. در هر حال امیدواریم که انتقال تجربههای کشور پرتغال در بهرهبرداری صنعتی از بلوط بتواند در استان لرستان نیز کارساز باشد. عضو هیاتعلمی مرکز تحقیقات کشاورزی استان لرستان نیز به وجود ۶۰۰ گونه بلوط در سطح دنیا اشاره میکند و میگوید: از بین تمام گونههای بلوط ۷ تا ۸ گونه در کشورمان وجود دارد. مجید توکلی با بیان اینکه گونههای مختلف بلوط از نظر میوه و ترکیباتی مانند نشاسته و تانن و دیگر ترکیبات با هم متفاوت هستند، افزود: در مجموع دو دیدگاه سنتی و صنعتی نسبت به بلوط وجود دارد در دیدگاه سنتی ارزش غذایی و استفاده از این محصول به عنوان سوخت مد نظر است و از دیدگاه صنعتی و دارویی خواص ضد باکتریایی، ضد قارچی، قابضی، حشرهکشی و رنگدهی بلوط مورد توجه است. وی از اینفکتوریا یا دارمازو که نوعی از انواع گالهاست به عنوان یکی از محصولات فرعی درخت بلوط نام برد و اظهار کرد: این محصول که در اثر نیش نوع خاصی از زنبور روی شاخههای درخت بلوط ایجاد میشود انبارهای از ترکیبات پلیفنولی است و اثرات دارویی و رنگدهی خاصی دارد. عضو هیاتعلمی مرکز تحقیقات کشاورزی لرستان با اشاره به اینکه گونه اینفکتوریا و یا دارمازو در بخشهای محدودی از جنگلهای بلوط لرستان وجود دارد گفت: دارمازو نیز به مانند بذر بلوط سرشار از ترکیبات تاننی بوده و دارای خواص قابضی، ضد عفونیکننده و سفتکننده عضلات است و برای انعقاد خون نیز کاربرد دارد. توکلی اضافه کرد: از این محصول برای حذف فلزات سنگین از فاضلابهای صنعتی استفاده میشود. به گفته وی، علاوهبر پوست بذر بلوط که در صنعت رنگسازی کاربرد دارد از دارمازو و انواع گالها نیز میتوان رنگهای طبیعی متنوعی برای استفاده در صنعت رنگرزی تولید کرد. عضو هیاتعلمی مرکز تحقیقات کشاورزی لرستان گفت: براساس نتایج یک پژوهش ۱۲۰ نوع گال روی درختان بلوط ایران شناسایی کردهایم که براساس این پژوهش برای دنیای علم مشخص شد که ۴۰ گونه حشره روی درختان بلوط مستقر هستند. توکلی افزود: در قالب این پژوهش ۴۰ نوع رنگ مختلف از انواع گال درختان بلوط جنگلهای زاگرس تولید شد و روی الیاف طبیعی مورد آزمایش قرار گرفت و استانداردهای هر یک از رنگها را نیز بهدست آوردیم. وی اظهار کرد: اگر چه کیفیت رنگهای تولید شده با رنگهای مصنوعی قابل قیاس نیست اما با توجه به پایین بودن نرخ رنگهای صنعتی این نگرانی وجود دارد که در صورت تجاریسازی رنگهای طبیعی که هم کیفیت بیشتری دارند و هم هزینه تمامشده آنها بیشتر از رنگهای صنعتی است در نتیجه مورد استقبال بهرهبرداران قرار نگیرند. عضو هیاتعلمی مرکز تحقیقات کشاورزی لرستان گفت: در هر حال بهرهبرداری از بلوط در ایران و لرستان با شیوههای سنتی در حال انجام است اما با توجه به قابلیتهای زیادی که در بلوط و از جمله در دارمازوی لرستان وجود دارد میتوان در آینده از این نعمت خدادادی با توجه به پژوهشهای متنوعی که در این حوزه در حال انجام هستند بهرهبرداریهای صنعتی نیز کرد. به گفته معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری لرستان نیز اگرچه در کمیته فنی این اداره کل تاکنون مجوزی مبنیبر بهرهبرداری صنعتی از بلوط یا دارمازوی لرستان صادر نشده اما نکته قابل تامل این است که دارمازوی لرستان امروز پس از برداشت بهدست بومیها با نرخ هر کیلو ۳۰۰ هزار ریال به واسطههایی که بیشتر آنها از کردستان به لرستان میآیند فروخته و به صورت غیرقانونی از استان خارج میشوند. زمانی بهاروند بیان کرد: دارمازوی لرستان از راه ترکیه به کشورهای اروپایی برای تولید محصولات بهداشتی و آرایشی فرستاده میشود. وی با بیان اینکه تانن طبیعی موجود در دارمازو در صنعت داروسازی بر تانن صنعتی برتری دارد، اضافه کرد: در مجموع به صورت پراکنده ۲۰ هزار هکتار از جنگلهای استان لرستان رویشگاه دارومازو است که بخش عمده آن در منطقه شینه واقع در دهستان قلایی شهرستان الشتر و بخش محدودتری نیز در روستای چشمهعلی منطقه کاکاشرف است. معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری لرستان گفت: با توجه به اهمیت ویژهای که گونه دارمازو در مناطق جنگلی دارد ۱۱۳ هکتار از این گونه در منطقه شینه قلایی به عنوان ذخیرگاه جنگلی و یکی از ذخایر ژنتیکی برای حفاظت محصور شده است. بهاروند با اشاره به اینکه بلوط و جنگلهای زاگرس در طول قرنهای متمادی با عشایر و روستاییان این مناطق سازگار بوده و همه از منافع این درخت ارزشمند بهره بردهاند، افزود: کارشناسان زیستمحیطی مدعی هستند که ۴۰ درصد آبهای شیرین کشور به دلیل جنگلهای زاگرس در آبخیزها ذخیره میشود. وی ضمن مقایسه جنگلهای بلوط با باغهای مثمر بیان کرد: یک باغ میوه علاوهبر تهدید از سوی آفات دارای عمر کوتاهی است و در هر حال به مراقبت زیاد نیاز دارد اما در مقابل، خداوند درختهای بلوط را به گونهای آفریده که با محیط سازگار شده و از مقاومت بالایی برخوردار هستند در نتیجه شاهدیم که درخت بلوط از عمر بالایی برخوردار است. معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری لرستان با بیان اینکه اگر از جنگلهای بلوط بهرهبرداری تجاری و صنعتی میشد اکنون اثری از این جنگلها باقی نمیماند، گفت: زندگی بهرهبرداران بومی با طبیعت ارتباط تنگاتنگی دارد به همین دلیل آنها براساس نیاز خود از جنگلهای بلوط بهرهبرداری میکنند. بهاروند افزود: تاکنون طرحهای مختلفی برای بهرهبرداری صنعتی از جنگلهای بلوط لرستان در کمیته فنی این اداره کل مطرح شده اما به صاحبان هیچ یک از این طرحها در راستای بهرهبرداری صنعتی مجوزی داده نشده زیرا معتقدیم بهرهبرداری صنعتی موجب نابودی جنگلها میشود. به گفته وی، در کشوری مانند پرتغال به دلیل وجود تعادل زیستمحیطی و بالا بودن میزان رطوبت بهرهبرداری صنعتی از جنگلهای بلوط با توجه به کمتر بودن زمان جایگزینی محصول بهرهبرداری شده امکانپذیر بوده اما در ایران و به ویژه در استان لرستان به دلیل قرار گرفتن در منطقه خشک و نیمهخشک امکان بهرهبرداری صنعتی به دلیل طولانی بودن فرآیند جایگزینی وجود ندارد. معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری لرستان گفت: در پرتغال و دیگر کشورهای اروپایی میزان بارندگی ۲ هزار میلیمتر با پراکنش مناسب بوده اما بارندگی در جنگلهای زاگرس بین ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلیمتر است. بهاروند اضافه کرد: در هر حال در استان لرستان نمیتوانیم نسخهای را که در پرتغال برای بهرهبرداری صنعتی از جنگلهای بلوط نوشته شده مورد استفاده قرار دهیم. وی با بیان اینکه با هرگونه بهرهبرداری غیرمجاز از بذر بلوط در جنگلهای لرستان برخورد قانونی میشود، اضافه کرد: در هر حال حاضر ۲۸ هزار خانوار دامدار در سطح استان لرستان دارای پروانه چرای دام هستند و میتوانند از بذر بلوط به عنوان خوراک دام بهرهبرداری کنند.
