سعید فانیان / کارشناس سیاست و روابطبینالملل
تغییراتی که با پیشنهاد وزیر امورخارجه کشورمان در ساختار جدید این وزارتخانه در حال انجام است، نشان از درک درست و لزوم توجه بیش از پیش به مقوله اقتصاد در روابط فی مابین کشورهاست. این نگاه و روشی است که سالیان سال، سرلوحه دیپلماسی اقتصادی کشورهای توسعه یافته قرار دارد. مثالهای زیادی در این زمینه وجود دارد که برای جلوگیری از اطاله کلام به آنها نمیپردازم و تنها به ذکر این پرسش بسنده میکنم که آیا در اصل امروزه در جهان کشوری قدرتمند وجود دارد که به لحاظ اقتصادی و روابط تجاری با سایر کشورها در سطحی ضعیف قرار داشته باشد؟ چین، آلمان، ژاپن از جمله کشورهای توسعهیافته و قدرتمندی هستند که اقتصادشان، در ردیف چند اقتصاد اول جهان قرار دارد. در حقیقت در روابط خارجی این 3 کشور دیپلماسی اقتصادی حرف اول را میزند، شاید در نگاه اول گاهی تصمیمات مقطعی آنها خلاف منافع اقتصادیشان به نظر برسد ولی در نگاهی کلیتر مشاهده میشود که آنها در بلندمدت اهداف کلان اقتصادی خود را در نظر داشتهاند و برای همین در مواردی منافع کوتاهمدت خود را فدای منافع بلندمدت میکنند. حتی مشارکت و همپیمانی آنها در وضع برخی تحریمها برضد کشورهای دیگر علاوه بر تطابق سیاسی، از منظر اقتصادی نیز به نوعی با منفعت بوده یا اگر خسارتی بههمراه داشته است همپیمانان آنها به گونهای جبران کردهاند. البته بدیهی است که تغییر ساختار به تنهایی کارساز نیست بلکه تغییر روش در دستگاه دیپلماسی و تصحیح نگاه دیپلماتها و کارشناسان امور در سفارتخانهها بسیار مهم است. در گزارش سفیر یک کشور توسعهیافته از کشوری در اروپای شرقی بعد از فروپاشی شوروی و تحولات سالهای میانی دهه آخر قرن بیستم میلادی میخواندم که وی شرایط جدید کشوری که در آن ماموریت دارد و نیازهای آن را برای مقامهای کشورش توضیح داده بود، از جمله نیاز آنها را به کارگران ماهر در حوزههای نجاری، فلزکاری و امثال آنها توضیح داده و تاکید کرده بود که با توجه به نیاز سالهای آینده باید هرچه زودتر تکنسینها و کارگران ماهر و سرمایهگذاران خود را روانه بازارهای جدید این منطقه کرد. متاسفانه در سالهای گذشته چنین نگاه کاربردی در حوزه اقتصادی بر سفارتخانههای ما حاکم نبوده است یا به موقع اطلاعرسانی و تصمیمگیری نشده است. افزایش نیافتن حجم مبادلات اقتصادی ایران با روسیه و راه نیافتن کالاهای ایرانی در بازار تجاری روسیه در سالهای گذشته که این کشور بزرگ در محاصره و تحریم اقتصادی غرب قرار داشته است، نمونه بارزی از ناکارآمدی و کمتوانی سفارتخانههای ما در حوزه دیپلماسی اقتصادی است. بسیاری از سفارتخانههای کشورمان مثل بسیاری از دستگاههای داخلی دیگر، صرف ترتیب دادن سفر یک هیات یا تشکیل دادن یک سمینار یا برگزاری یک نمایشگاه را یک اقدام موثر و فعالیتی مهم ارزیابی میکنند و در گزارشهای سالانه خود از این فعالیتها فینفسه به عنوان اقداماتی مهم یاد میکنند، هرچند ثمر و اثری ملموس آز آنها حاصل نشده باشد. در 3، 4 سال پیش یکی از سفیران ما در گزارشی اعلام کرد که در حدود 4سال ایشان توانسته است تعداد ۲۵۰ هیات کوچک و بزرگ در حوزههای مختلف از جمله هیاتهای اقتصادی به کشور محل ماموریت خود ببرد، با گذشت چند سال از مقطع آن اقدامات ، حجم روابط اقتصادی ما با کشور مورد نظر هنوز به سطح ۳۰۰ میلیون دلار در سال نرسیده است. شاید مواردی از رفت و آمدها، نشستها و قرارها مفید باشد ولی به طور معمول به دلیل بررسی نکردن دقیق زمینههای لازم و تداوم نداشتن فعالیتها، بسیاری از اقدامات یادشده ابتر میماند و بدون پشتوانه رها میشوند. شاید عنایت ویژه به دیپلماسی اقتصادی همراه با بکارگیری کارشناسان قوی در این زمینه بتواند تحولی قابل قبول و روبه جلو در این حوزه ایجاد کند.
