شیوه تدوین بودجه سال ۹۷ تغییر خواهد کرد. محمدباقر نوبخت، رئیس سازمانبرنامهریزی و بودجه کشور از اتفاق بزرگی در نظام بودجهریزی کشور خبر داده است؛ آرزویی بزرگ که تحقق آن در مدیریت اجرایی کشور تحول بزرگی ایجاد خواهد کرد.
بودجهریزی مبتنیبر عملکرد هر سال در پاییز و در زمان تدوین بودجه سالانه کشور از سوی مسئولان دولتی وعده داده میشود اما براساس ساختار مدیریتی اجرایی کشور، تا تحقق کامل این امر مهم فاصله معناداری وجود دارد و تاکنون دولت تدبیر و امید توانسته فقط ۱۰ تا ۱۲ درصد در این مسیر گام بردارد با وجود این نوبخت از اجرای بودجهریزی عملیاتی در سال ۹۷ خبر داده است. بودجهریزی مبتنیبر عملکرد تجربه جهانی برای بهبود مدیریت اجرایی کشور است که اجرای آن به صرفهجویی ۳۰ تا ۵۰ درصدی بودجه جاری کشور منجر خواهد شد. دولت تدبیر و امید از ابتدا در تلاش برای تحقق این امر بوده و با برگزاری همایشهای مختلف و جلسات آموزشی برای دستگاههای اجرایی در این مسیر گام برداشته اما اجرای این طرح نیازمند زیرساختهایی است که تاکنون فراهم نشده است.
گامهای دولت یازدهم برای تحول ساختار بودجه با وجود این، دولت یازدهم گامهای موثری در این مسیر برداشته است. رئیس سازمانبرنامه و بودجه درباره این اقدامات گفت: در دولت یازدهم رشد اعتبارات جاری کشور حدود ۷۲ درصد و عمرانی بیش از ۹۰ درصد بوده است که تلاش شده از هزینههای جاری در برنامه پنجم بکاهیم و در سال ۹۶ و برنامه ششم توسعه هم این رویه باید ادامه پیدا کند. به گفته وی، هر سازمانی که میخواهد بودجه بگیرد باید ابتدا مشخص کند کاری که میخواهد انجام دهد مطابق ماموریتش است و چه هدفی دارد. رئیس سازمانبرنامه و بودجه افزود: براساس ماده ۲۸ قانون برنامه ششم توسعه، باید تا پایان سال ۹۷ حداقل ۵ درصد هزینههای جاری را کاهش دهیم که در بودجه سال آینده اعمال میکنیم. هزینههای جاری با دقت محدود میشود به ویژه برای جایی که قانون اجازه میدهد. هماکنون خیلی از موسسهها در نزدیکی وزارتخانهها تشکیل شده بدون اینکه از مجوز قانونی برخوردار باشند.
رشد شفافیت و کارایی بودجه تجربه جهانی ثابت کرده بودجه عملیاتی راهحل مناسبی برای مدیریت هزینههای جاری، پیشبینی هزینههای آینده، ایجاد منابع مالی برای سرمایهگذاریهای آینده و وادارسازی سامانه به پاسخگویی است. نظام بودجهریزی به عنوان ابزاری برای تخصیص کارآمد منابع برای اجرای سیاستهایی است که براساس آن هزینهکردها باید شفاف، کارا، و موثر باشد؛ شفافیتی که به نظارت دقیق بر عملکرد دستگاه منتهی شده و بودجه آنها با کاهش رو به رو خواهد شد. این امر مطابق میل آنها نخواهد بود به همین دلیل در مقابل اجرای آن مقاومت میکنند.
نرمافزار لازم وجود ندارد هادی قوامی، نایبرئیس کمیسیون برنامهریزی و بودجه مجلس شورای اسلامی در گفتوگو با «پایگاه خبری گسترش» درباره امکان تحقق بودجهریزی مبتنیبر عملکرد در بودجه سال ۹۷ گفت: تغییر بودجهریزی مبتنیبر عملکرد نیازمند نرمافزار در دستگاههای اجرایی است که این نرمافزارها درحالحاضر فراهم نیست اما به مرور یکسری فرآیندها باید انجام شود زیرا براساس اسناد بالادستی همچون برنامه ششم توسعه و سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی دولت به اجرای این موضوع موظف است و نبود نرمافزار دلیل بر اجرا نکردن تدریجی این طرح نیست. قوامی با بیان اینکه اجرای کامل این طرح ۵ سال زمان خواهد برد، اظهار کرد: اجرای این طرح در دولت تدبیر و امید حدود ۱۰ تا ۱۲ درصد تاکنون پیشرفت داشته است. مقاومت سازمانها در مقابل اجرای طرح نایبرئیس کمیسیون برنامهریزی و بودجه مجلس شورای اسلامی با اشاره به مزایای اجرای این طرح گفت: بودجهریزی مبتنیبر عملکرد معیار دادن اعتبار سال قبل را منسوخ میکند. به طور مثال، اگر اعتباری برای بودجه سال ۹۶ وزارت آموزش و پرورش تعریف شده است به این شکل عمل نخواهد شد که برای سال ۹۷ چند درصد به این اعتبار افزوده شود بلکه هزینه تمامشده هر فرآیند محاسبه میشود و براساس نرخ تمامشده هر ساعت کار آموزشی بودجه آموزش و پرورش محاسبه میشود. وی با بیان اینکه شفافیت در عملکرد وزارتخانهها به جلوگیری از اتلاف منابع منجر میشود، افزود: در صورت اجرای کامل این طرح ۳۰ درصد در بودجه جاری کشور صرفهجویی خواهد شد اما شفافیت برای سازمانهایی که بدون برنامه و ماموریت در حال فعالیت هستند خوشایند نیست و طبیعی است سازمانها در مقابل اجرای این طرح مقاومت میکنند اما تغییر ساختار بودجهریزی امری اجتنابناپذیر است که به هر صورت باید اجرایی شود.
بودجهریزی ماموریتمحور وحید شقاقی، اقتصاددان و عضو هیاتعلمی دانشگاه تهران در گفتوگو با «گسترش صنعت» درباره ویژگیهای بودجهریزی مبتنیبر عملکرد گفت: دو دهه است که دولتها وعده بودجهنویسی مبتنیبر عملکرد را میدهند، دولت یازدهم نیز این وعده را از ابتدا داد. در همین راستا، چند سال پیش همایش مدیران توسعه و برنامهریزی را برگزار کرد و در آن با تشکیل جلسات توجیهی و آموزشی این فرآیند را آغاز کرد اما در این مسیر موفق نبودند و نتوانستند تاکنون نظام بودجهریزی را تغییر دهند. این اقتصاددان با تاکید بر اینکه ساختار بودجهریزی کنونی نظام افزایشی مبتنیبر چانهزنی است، افزود: تغییر ساختار نیازمند تغییر نگرش نسبت به بودجهریزی است. برای اجرای بودجهریزی مبتنیبر عملکرد باید ماموریتها و اهداف سازمانها مشخص شود پس از آن فرآیندها هزینههای تمامشده هر فرآیند برای تحقق آن ماموریتها باید تعریف و محاسبه شود. براساس ماموریتها و هزینههای آنها بودجه وزارتخانهها باید تخصیص پیدا کند. وی افزود: در شرایط کنونی چون نظام بودجهریزی براساس چانهزنی تخصیص پیدا میکند ماموریتهای هیچ وزارتخانهای مشخص نیست و پیوسته در حال تغییر است. هزینه تمامشده ماموریتها آنقدر افزایش پیدا کرده که اگر براساس نظام بودجهریزی عملکرد تخصیص پیدا کند دستگاهها مجبور به تعدیل نیروی انسانی هستند. در این سالها دستگاهها نتوانستهاند براساس نیروی انسانی ماموریتهای خود را تعریف کنند.
صرفهجویی ۵۰ درصدی در هزینههای جاری عضو هیاتعلمی دانشگاه تهران با اشاره به اینکه حدود ۸۰ تا۹۰ درصد بودجه دستگاهها صرف هزینههای جاری میشود، گفت: سهم عمده هزینههای جاری صرف نیروی انسانی میشود بنابراین سازمانها برای تعریف ماموریتهای جدید و محاسبه نرخ تمامشده آن به ناچار نیازمند تعدیل نیروی انسانی هستند. مقاومتهایی که تاکنون مانع اجرای این طرح نیز شده به همین دلیل است. وی در ادامه تصریح کرد: اگر دولت بودجهریزی مبتنیبر عملکرد را سختگیرانه اجرایی کند، صرفهجویی گسترده در بودجه خواهد شد یا ماموریتها برای حفظ بودجه افزایش پیدا میکند. با بودجهریزی سنتی مبتنیبر چانهزنی ۴۰ تا ۵۰ درصد منابع اتلاف میشود. نیروی انسانی دستگاههای اجرایی چندین برابر نظام اداری سایر کشورهاست. در نتیجه برای اجرایی کردن بودجه مبتنیبر عملکرد باید سختگیری شود یا در یک دوره شیوههای ارتقای بهرهوری در سازمانها اجرا شود. افزایش بهرهوری و تعدیل نیروی انسانی شقاقی با بیان اینکه پس از محاسبه بودجه سازمان بر اساس عملکرد باید این شکاف برنامهریزی پوشش داده شود، افزود: آن فرآیند زمانبر است. به طور مثال، بهتدریج با بازنشسته شدن نیروهای انسانی نباید نیروی جایگزین گرفته شود تا تعدیل نیرو به مرور کاهش پیدا کند. وی با تاکید بر اینکه پس از اجرایی شدن کامل بودجهریزی عملکرد حدود ۵۰ درصد هزینههای جاری تعدیل میشود، اظهار کرد: درحالحاضر هیچ آمار دقیقی از میزان بهرهوری نیروی کار در نهادهای اجرایی وجود ندارد اما براساس برآوردها این بهرهوری بسیار اندک است و از طریق پژوهشهای میدانی بهرهوری و میزان کار مفید نیروی کار میان ۴۰ دقیقه تا ۳ ساعت در روز در بخشهای مختلف برآورد میشود. دلیل آن هم به این موضوع برمیگردد که منابع براساس بهرهوری توزیع نمیشود.
فاصله ۵ ساله تا تحقق کامل این اقتصاددان با بیان اینکه زیرساختها برای اجرای بودجهریزی مبتنیبر عملکرد فراهم نیست، گفت: این طرح در زمان طولانی اجرا میشود و حداقل ۵ سال به برنامهریزی برای اجرای آن نیاز است تا به مرور سازمانها بودجه خود را براساس عملکرد تعریف کنند در نتیجه این فرآیند زمانبر نیازمند عزم جدی در تمام نهادهاست که این عزم درحالحاضر احساس نمیشود. بنا بر این گزارش، تحقق کامل این طرح در بودجه ۹۷ غیر ممکن است و دولت تا اجرای کامل آن فاصله معناداری دارد اما عزم دولت برای اجرای آن نویدبخش تحولی بزرگ در ساختار نظام مدیریت اجرایی کشور است که با عملیاتی شدن آن میتوان به رسیدن به آرزوی بزرگ بودجه بدون وابسته به نفت امید داشت.
