کارگاه آموزشی «بیشینهسازی منافع مشارکت در زنجیرههای ارزش جهانی» به همت «موسسه مطالعات و پژوهشهای بازرگانی» و با همکاری «مرکز بینالمللی تجارت» ITC)) و «سازمان توسعه تجارت» روز دوشنبه ۲۷شهریور در مرکز همایشهای بینالمللی صداوسیما برگزار شد.
به گزارش پایگاه خبری گسترش، روزنامه صمت نوشت: این کارگاه با استفاده مجموعهای از مطالعات موردی و با حضور کارشناسان مرکز بینالمللی تجارت و استادانی از دانشگاه «روهدز» افریقایجنوبی و «دوک» امریکا، به بررسی سیاستها، کسبوکارها و محیطهای توانمندساز مشارکت در زنجیرههای ارزش جهانی پرداخت. در سخنرانی شروع بهکار کارگاه، دکتر محمدرضا رضوی، رییس موسسه مطالعات و پژوهشهای بازرگانی، به تشریح نقش زنجیرههای ارزش جهانی در تحولات تجاری و صنعتی دنیای امروز پرداخت و تلاش برای درک جریانهای تجاری فعلی بدون فهم درست از زنجیرههای ارزش جهانی را بیفایده خواند. او درباره مشارکت ایران در این حرکت پویای جهانی به ۲ویژگی اساسی اقتصاد ایران اشاره کرد؛ نخست، پیگیری فعال سیاستهای جایگزینی واردات برای بیش از ۳دهه که همچنان در ذهن سیاستگذاران تجاری و صنعتی ایران ماندگار است و باعث شده صنایع و تولیدکنندگان ایرانی بهطور عمده بر بازار داخل کشور متمرکز باشند و نگاه برونگرا چندان برای آنها اولویت نداشته باشد. دوم ویژگی منبعمحور بودن اقتصاد کشور که صنایع ایرانی را بهطور عمده در کف زنجیره ارزش جهانی قرار میدهد. دکتر رضوی با اشاره به این نکات، تاکید کرد که با فهم بهتر معماری زنجیرههای ارزش جهانی و تغییر رویکرد درونگرا در بنگاههای ایرانی باید به سمتی حرکت کرد که در داخل زنجیرههای ارزش جهانی ارتقا یافته و کالاها و خدمات با ارزشافزوده بالاتری تولید شود. در ادامه همایش آندرس آئرو، معاونت نهادها و کسبوکار مرکز بینالمللی تجارت ضمن تاکید بر نقش دگرگونکننده زنجیرههای ارزش جهانی در بازآرایی معماری تجارت در جهان، گفت که مدلهای صادراتمحور صرف که در دهههای۷۰(۵۰) و ۸۰میلادی(۶۰) بین کشورهای آسیای شرقی رواج پیدا کرد، در دنیای رقابتی جدیدی که زیرسلطه زنجیرههای ارزش جهانی قرار دارد، کمتر دیده میشود؛ در مدلهای توسعه کشورهای نوظهور فعلی، به مدد زنجیرههای ارزش جهانی رشد واردات و صادرات با هم تجربه میشود، چراکه برای هر نوع فعالیت اقتصادی جهانی، بنگاهها از پایین زنجیره واردات و به بالای زنجیره صادرات خواهند کرد. آئرو ضمن اعلام خرسندی از اقدام موسسه مطالعات و پژوهشهای بازرگانی در برگزاری این دورههای آموزشی تصریح کرد که مرکز بینالمللی تجارت (ITC)، در کنار ماموریت اصلی سازمانی خود از گسترش همکاری با سازمانهای توسعه تجارت و پژوهشهای ایرانی استقبال میکند. در ادامه این آیین هرنان منسون، مسئول ارشد بخش رقابتپذیری بخشی و بنگاههای اقتصادی مرکز بینالمللی تجارت در صحبتهایی اظهار کرد که با تعمیق جهانیشدن و افزایش تجارت، کشورهای درحالتوسعه براساس مزیت نسبی خود به تولید و تجارت محصولاتی دست میزنند که این محصولات در عرصه جهانی وارد زنجیرهای از خلق محصول میشوند که به آن، زنجیره ارزش جهانی گفته میشود. از دیدگاه تجارت کالایی، این زنجیره از مواد خام شروع شده و درنهایت به کالاهای مصرفی، کالاهای سرمایهای و خدمات نهایی میرسد. سطح توسعهیافتگی هر کشور که درنهایت مزیت نسبی آن کشور را میسازد، معین میکند که کالاهای صادراتی آن کشور در کجای این زنجیره قرار دارند و انتظار میرود که با توسعه یک کشور، صادرات آن کشور بیشتر کالاهایی را در برگیرد که در انتهای زنجیره قرار دارند. زنجیرههای ارزش جهانی به ۲شکل تولیدمحور و خریدارمحور قابلتفکیک است: در زنجیرههای ارزش جهانی تولید محور شرکتهای چندملیتی کل فرآیند تولید را کنترل میکنند و تجارت درون- بنگاهی غالب است و بهطور معمول در صنایع سرمایهبر و فناوریبر نظیر خودروسازی، الکترونیک و داروسازی قابل مشاهده است. سرمایهگذاری مستقیم خارجی در این زنجیره که در دهههای۶۰(۴۰) و ۷۰میلادی(۵۰)، در کشورهای امریکای لاتین و برخی از کشورهای آسیایی و افریقایی تجربه شد، با سیاستهای جایگزینی واردات همراه بود. برخلاف زنجیرههای ارزش جهانی تولیدمحور، زنجیرههای ارزش جهانی خریدارمحور تنها با استفاده از سرمایه تجاری صاحبان نشانهای جهانی (مانند والمارت، نایک و استارباکس و نه شرکتهای چندملیتی) اداره میشوند و در نتیجه، شبکههای پیمانکاری فرعی بینالمللی تاحد زیادی جایگزین سرمایهگذاری مستقیم خارجی میشود. بنگاههای تامینکننده با مالکیت داخلی در این روش، به سرعت درحال ظرفیتسازی برای ساخت، تولید و صادرات خواهند بود. او در ادامه گفت: بهطور واضح مشارکت در زنجیرههای ارزش جهانی میتواند زمینههای رشد اقتصادی را، بهواسطه مولفههایی چون تخصصیسازی و بهبود بهرهوری بنگاهها و دسترسی آنها به سرریز فناوری و دانش و در نتیجه افزایش درآمدها و اشتغالزایی فراهم آورد. از سوی دیگر مشارکت در زنجیرههای جهانی ارزش با چالشها و خطراتی برای برخی کشورهای متکی به بازار داخلی ازجمله ایران همراه است. ماهیت سیال رقابتهای بینالمللی، تحولاتی چون رشد و افول بخشهای مختلف اقتصادی و نیز جابهجایی فعالیتها در کشورهای مختلف، میتواند هزینههای تعدیل برای اینگونه کشورها را به دنبال داشته باشد. به گفته این مقام مسئول در مرکز بینالمللی تجارت، سطح مشارکت یک کشور در زنجیرههای ارزش جهانی، از عوامل مختلفی تاثیر میپذیرد. بخشی از آن عوامل ذاتی هستند؛ مثل موقعیت جغرافیایی و منابع طبیعی؛ اما بخش دیگر عوامل ازجمله سرمایه انسانی، زیرساختهای فیزیکی و فضای کسبوکار و سرمایهگذاری از سوی دولتها قابل شکل دادن و هدایت هستند. سیاست دولتها در این زمینه میتواند نقش شمشیر دولبه را ایفا کند. در عین اینکه سیاست مناسب میتواند موجب ارتقای ظرفیت بنگاهها، بهبود رقابتپذیری آنها، جذب سرمایهگذاری و ورود آنها به زنجیرههای ارزشهای جهانی شود، سیاست نامطلوب نیز میتواند از ظرفیتها و قدرت رقابتپذیری بنگاهها بکاهد. از اینرو تدوین سیاست و چارچوبهای مطلوب از سوی دولتها، برای حداکثرسازی منافع و حداقلسازی ریسک مشارکت در زنجیرهها موردنیاز است. در این چارچوب، چالشهای مشارکت کشورهای درحال توسعه نظیر ایران در زنجیرههای ارزش جهانی، بیش از آنکه محدودیت واردات یا آزادسازی باشد، مدیریت روابط بین بنگاههای پیشرو خارجی و بنگاههای داخلی حاضر در حلقههای پایینی زنجیره ارزش، با هدف ارتقا صنعتی و بالا بردن جایگاه آنان در زنجیره است. در این همایش همچنین کارشناسان خارجی شرکتکننده به ارائه توضیحهایی درباره اجزای اصلی زنجیره ارزش جهانی مانند تحقیق و توسعه، طراحی، خرید، تولید (ساخت)، توزیع، فروش و خدمات پس از فروش پرداختند. نکته قابلتوجه این است که سهم فعالیتهای غیرملموس در ایجاد ارزشافزوده در مقایسه با تولید و ساخت بالا است. نخستین جزو اصلی زنجیرههای ارزش جهانی تحقیق و توسعه محصولات جدید است. به این معنا که فعالیت این بخش شامل شرکتهایی میشود که فعالیتهای مربوط به پژوهش و توسعه و همچنین بهبود محصول و فرآیند و پژوهشها درباره بازار و مصرفکننده را انجام میدهند. دومین عنصر مهم طراحی است. این مرحله شامل افراد و شرکتهایی میشود که خدمات طراحی زیباییشناختی برای محصولات و اجزای آنها را در طول زنجیره ارزش ارائه میکنند. فعالیتهای مربوط به طراحی و سبک با هدف جذب مشتریان، بهبود عملکرد محصول، کاهش هزینههای تولید و ایجاد مزیت رقابتی قابلتوجه در بازار هدف انجام میشوند. خرید سومین مرحله از زنجیره ارزش جهانی است. این مرحله مربوط به فعالیتهای درونی مربوط به خرید و حملونقل محصولات است. این فعالیت شامل جابهجایی فیزیکی محصول، مدیریت و ارائه فناوری و تجهیزات لازم برای هماهنگی زنجیره تامین میشود. فعالیتهای لجستیکی این مرحله میتواند شامل هماهنگیهای تامین و حمل از داخل کشور یا خارج از مرزها باشد. در مرحله چهارم یعنی تولید تولیدکنندگان اقدام به تولید میکنند. برای نمونه، تولیدکنندگان پوشاک، اقدام به برش و دوخت انواع پارچهها کرده یا پوشاک موردنظر را بهطور مستقیم از الیاف موجود، بافته و تولید میکنند. توزیع، مرحله پنجم است و پس از تولید است. عملیات توزیع و فروش از طریق شبکهای از عمدهفروشها، نمایندگیها، شرکتهای لجستیکی و سایر بنگاههای ارائهکننده خدمات ارزشافزوده در مراحل پس از تولید، انجام شود. بازاریابی و برندسازی ششمین حلقه از زنجیره۷ بخشی رنجیره ارزش جهانی است. این مرحله تمامی فعالیتها و شرکتهای مرتبط با قیمتگذاری، فروش و توزیع محصول را دربرمیگیرد. در این مرحله بیشتر تغییری در محصول فیزیکی ایجاد نمیکند اما محصول تولیدشده پس از ارزیابی از طریق کانالهای فروش، موسسهها یا دولت به مشتریان فروخته میشوند. خدمات مرحله پایانی زنجیره ارزش جهانی است که شامل هر نوع فعالیت ارائه شده به تامینکنندگان، خریداران یا کارمندان هر صنعتی میشود. هدف این خدمات میتواند ایجاد تمایز برای تولیدکننده نسبت به سایر رقیبان در بازار باشد. برای نمونه ارائه خدمات مشاوره درباره کسبوکار بینالمللی پوشاک یا روندهای جاری در مد. این کارگاه در طول ۲روز برگزاری به تحلیل و بررسی زنجیرههای ارزش جهانی تولیدمحور و خریدارمحور پرداخته و تجارب موفق کشورهای مختلف در صنایع خودروسازی، پلاستیک، پتروشیمی، داروسازی و پوشاک را ارئه میکند. روز دوم این کارگاه نیز امروز بهصورت مطالعه موردی بر تجربه کشور افریقایجنوبی در ورود و ارتقا زنجیرههای ارزش جهانی صنایع خودروسازی و داروسازی متمرکز است. بیشتر بار روز دوم کارگاه به دوش دکتر آوون اسکا از دانشکده مدیریت دانشگاه روهدز افریقایجنوبی است.
