سیدعباس عراقچی با اشاره به ادعای ترکها در ارتباط با پروژه «گاپ»، گفت: آنها ادعا میکنند که تبعات زیستمحیطی این پروژه را برای کشورهای اطراف درنظر گرفتهاند درحالی که این ادعای آنها است و ما نسبت به صحت این ادعا هنوز قانع نشدهایم، از دیگر سو کارشناسان ایران، عراق و سایر کشورهای اطراف، دیدگاههای دیگری در این زمینه دارند.
به گزارش پایگاه خبری گسترش، روزنامه صمت نوشت: در ۴سال اخیر نامش به برجام گرهخورده است، ولی از ۱۱سال گذشته در کنار دیگر موضوعهای معمول سیاست خارجی به دیپلماسی آب نیز علاقهمند بوده و همین موضوع باعث شده که مطالعات جدی و تخصصی در این زمینه داشته باشد، چنان که در سال۱۳۹۵ کتاب «دیپلماسی آبهای فرامرزی و نظام بینالملل» را منتشر کرد. سیدعباس عراقچی، در ۲۲اردیبهشت سال گذشته، در آیین رونمایی از این کتاب با اشاره به پیشینه علاقهمندیاش به موضوع دیپلماسی آب تصریح کرد: درگیری من با این موضوع از ۱۰سال پیش آغاز شد؛ زمانی که در ادارهکل حقوقی وزارت امور خارجه مشغول بهکار شدم با مسائل حقوقی آب و آبهای فرامرزی روبهرو شدم. ازجمله مشکلی که ما با عراق در حوزه اروندرود داشتیم، مجموع اطلاعات و گزارشهایی را از این موضوع جمعآوری و مکتوب کردم و کنار گذاشتم، در ژاپن نیز با شهردار توکیو در موضوع کنترل هدررفت آب در شبکههای شهری گفتوگو کردم و در آنجا با دیپلماسی دیگری به نام دیپلماسی آب مجازی آشنا شدم. معاون وزیر امور خارجه، در گفتوگو با ایسنا درباره دیپلماسی آب، با بیان اینکه بحران آب در خاورمیانه به بحرانی بسیار جدی تبدیل شده و هر روز این بحران عمیقتر و وخیمتر میشود، خاطرنشان کرد: این احتمال وجود دارد که جنگهای آینده در این منطقه برسر موضوع آب باشد. سیدعباس عراقچی، درباره جایگاه دیپلماسی آب در سیاست خارجی ایران و عرصه جهانی اظهارکرد: موضوع آب، تامین منابع آبی، مقابله با کمآبی و همچنین چگونگی استفاده از حوزههای آبی مشترک از گذشته، جزو مسائل سیاست خارجی بوده و در وزارت امور خارجه کشورمان نیز مورد توجه قرار گرفته است. معاون حقوقی و بینالملل وزارت امور خارجه، با بیان اینکه هریک از مسائل مرتبط با آب متناسب با موضوعشان در ادارات مختلف وزارتخارجه مورد بحث و بررسی قرار میگیرند، تصریح کرد: در چند دهه اخیر آب تبدیل به یک دغدغه جهانی شده و در همین چارچوب «دیپلماسی آب» و علمی به نام «سیاست آب» یا «هیدروپالیتکس» شکلگرفته است، چنان که درحالحاضر در برخی از دانشگاههای معتبر دنیا این رشتهها تدریس میشوند. این مقام مسئول در وزارت امور خارجه، ادامه داد: در چند سال اخیر در کشور ما نیز مسئله آب و کمبود آن به یک موضوع جدی و حساس تبدیل شده است و ابعاد مختلف حتی امنیتی به خود گرفته است. عراقچی افزود: با توجه به اهمیت این موضوع، در وزارت امور خارجه نیز سعی شده است که تمرکز بیشتری روی دیپلماسی آب به وجود آید. در همین چارچوب با توجه به ابعاد حقوقی و بینالمللی دیپلماسی آب، این موضوع در معاونت حقوقی و بینالمللی وزارتخارجه مورد توجه بیشتری قرار گرفته است. تعیین دستیار ویژه برای دیپلماسی آب وی اعلام کرد: در زمینه مسائل مورد اشاره، بخشی به نام دیپلماسی آب در این معاونت شکل گرفته و دستیار ویژهای سرپرستی این بخش را برعهده دارد. البته به نظر میرسد در ساختار جدید وزارت امور خارجه، دیپلماسی آب جایگاه ویژه و جدیتری خواهد داشت و به طور متمرکزتر روی آن کار خواهد شد. عراقچی درباره تشکیل کمیته آب در وزارتخارجه، نیز توضیح داد: در جریان مذاکرههای اخیر ایران و افغانستان بر تشکیل ۵کمیته کاری بین ۲کشور توافق شد که یکی از این کمیتهها، کمیته آب است. مسئولیت هرکدام از کمیتهها با یکی از معاونان وزیر در وزارتخانههای مختلف است اما همه این کمیتهها زیرنظر وزیر امور خارجه فعالیت میکنند. در همین زمینه مسئولیت کمیته آب به معاونت حقوقی و بینالملل دستگاه دیپلماسی سپرده شده است. این کمیتههای پنچگانه، تاکنون یکبار در ایران تشکیل جلسه دادهاند و جلسه بعدی آنها در افغانستان خواهد بود، گرچه هنوز زمان دقیق آن مشخص نیست. وی در پاسخ به این سوال که درباره آب، ۳موضوع تالابهای هامون، رود هیرمند و رودخانه هریرود بین ایران و افغانستان مطرح شده و تاکنون در کمیته آب چه بحثهایی درباره این ۳موضوع انجام شده است؟ خاطرنشان کرد: در کمیته آب که بین ایران و افغانستان تشکیل شده است، ۴موضوع را بررسی میکنیم که شما ۳موضوع آن را اشاره کردید. موضوع نخست مربوط به تالابهایهامون و اکوسیستم این منطقه است. متاسفانه به دلیل بیتوجهیهایی که در سالهای گذشته انجام شده و همچنین تغییرات اقلیمی، خیلی از تالابها به سمت خشک شدن رفتهاند و برخی از آنها خشک شدهاند. خشکشدن تالابها منجربه ایجاد مشکلاتی در زمینه کشاورزی و همچنین محیطزیست ازجمله تولید گرد و غبار شده است و اکنون یکی از موضوعهای مشترک بین ما و افغانستان که هر دو نیز با آن روبهرو هستیم، همین قضیه است. معاهده هیرمند معتبر است معاون وزیر امور خارجه گفت: درباره رودخانه هیرمند معاهدهای بین ما و افغانستان از سالهای قبل منعقد شده ولی قدیمی بودن این معاهده دلیل بر بیاعتبار بودن آن نیست. از نظر دولت ایران و افغانستان این معاهده کماکان معتبر است. آب رودخانه هیرمند از افغانستان سرچشمه میگیرد، وارد خاک ایران میشود، از تالابهای هامون میگذرد و دوباره به خاک افغانستان باز میشود. حقابهای بر همین اساس برای ایران و افغانستان در نظر گرفته شده که ما همچنان به آن پایبند هستیم. البته درباره نحوه اجرا و مکانیزم بهرهبرداری از آب و همچنین مسائل مرزی مربوط به این رودخانه گفتوگوهایی دراین کمیته انجام شده است. عراقچی افزود: به طور طبیعی حقابه ما از رودخانه هیرمند امری جدا از حقابه محیطزیست است. این روزها فقط کشورها و مردم نیستند که از حقابه برخوردارند بلکه محیطزیست و طبیعت نیز حقی از این موضوع دارند. اگر حقابهای برای ایران و افغانستان قائل هستیم باید حقابهای نیز برای طبیعت در نظر بگیریم و اجازه دهیم که روال طبیعی رودخانهها و تالابها ادامه پیدا کند و به حیات خود ادامه دهند. بنابراین درباره رودخانه هیرمند غیر از مسائل اجرایی و مکانیزمهای اجرای توافق که باید روی آن بحث و گفتوگو کنیم، در ارتباط با حقابه طبیعت و محیطزیست نیز رایزنیهایی درحال انجام است و این موضوع مورد توجه ۲کشور قرار گرفته است. رودخانه هریرود، پروندهای باز بین ایران وافغانستان مسئول کمیته آب ایران و افغانستان ادامه داد: موضوع سومی که بین ایران و افغانستان مطرح است، بحث رودخانه هریرود است. هنوز هیچ رژیم حقوقی بین ما و افغانستان و همچنین کشور ترکمنستان که به نوعی در این موضوع شراکت دارد، ایجاد نشده است. رودخانه هریرود، پروندهای باز بین ما و افغانستان است. یکسری مطالعات فنی انجام شده تا مشخص شود سرچشمههای تامین آب برای این رودخانه چه نقاطی هستند. کدام نقاط ایران و افغانستان در ارتباط با این رودخانه بالادست و کجاها پاییندست هستند. در مورد این رودخانه یکسری بحثهای فنی در کنار بحثهای حقوقی و سیاسی وجود دارد که در کمیته مورد اشاره در حال بحث و گفتوگو در مورد آنها هستیم تا ببینیم آبی که در این منطقه وجود دارد، چگونه باید بین ۲کشور تقسیم شود. هدف نهایی ما رسیدن به یک رژیم حقوقی مورد توافق بین دو طرف است و امیدوارم مذاکرات مربوطه سریعتر آغاز شود. احتمالا جنگهای آتی در خاورمیانه، بر سر آب وی در پاسخ به این سوال که با توجه به کمبود آب شیرین در خاورمیانه آیا این احتمال وجود دارد که در آینده نزدیک شاهد جنگ برسر آب در این منطقه باشیم؟ گفت: بله، این احتمال وجود دارد. جنگ آب یک موضوع جدید نیست، همیشه وجود داشته است و سالها به عنوان یک خطر جدی در خاورمیانه به آن توجه شده است. این احتمال وجود دارد که جنگهای آتی در این منطقه برسر آب باشد. اما تاریخ برای ما درسهای زیادی دارد. براساس تجربههای تاریخی، زمینههای جنگ برسر موضوع آب، میتواند به همکاری در این زمینه منجر شود و به همان دلیل، آب در سیاست خارجی اهمیت زیادی پیدا کرده است. عراقچی تاکید کرد: ارزیابیهای بینالمللی نشان میدهد که تا سال ۸سال دیگر کل منطقه خاورمیانه به طور رسمی به عنوان منطقه خشک شناخته خواهد شد که ایران نیز شامل آن میشود. این وضعیت تا سال ۳۰سال دیگر به مراتب وخیمتر خواهد شد و کمبود آب و خشکسالی به یک موضوع بسیار، بسیار جدی برای کشورهای خاورمیانه ازجمله ایران تبدیل خواهد شد و حتی ممکن است بخشهایی از سرزمین ایران به طور کامل یا به میزان زیاد به خاطر این موضوع از حیز انتفاع ساقط شوند. گاهی در اخبار میشنویم که ادارههای فلان شهر جنوبی کشور در ایام تابستان به دلیل شدت گرما، ساعت یک بعدازظهر تعطیل میشوند یعنی این شهر از ساعت یک بعدازظهر تا غروب که هوا خنک شود کارآیی ندارد و ساعت استفاده از روز کاهش پیدا میکند. به نظر میرسد در سالهای آینده اینگونه مشکلات به شکل گستردهتری ایجاد خواهند شد. این مقام مسئول در وزارت امور خارجه، با بیان اینکه در ارتباط با بحران مورد اشاره ۲تدبیر کلی در عرصه جهانی وجود دارد، گفت: تدبیر نخست تامین منابع آب از خارج از کشور است و تدبیر دوم مدیریت منابع آب در داخل کشور است. وی با بیان اینکه در هر ۲تدبیر مورد اشاره سیاست خارجی نقش ایفا میکند، در پاسخ به این سوال که به چه میزان امکان دارد که بتوانیم آب را از خارج به داخل کشورمنتقل کنیم؟ گفت: در ایران نیز ایدههایی در این زمینه وجود دارد که از برخی از کشورهای اطراف آب تامین شود، اما اینکه چقدر از لحاظ فیزیکی میتوان این ایدهها را عملیاتی کرد یک موضوع دیگر است. اکنون تعدادی از کشورهایی که کمآب هستند که از طریق حفر کانالهای ویژه آب را از کشورهای پرآب به داخل کشورشان منتقل میکنند. عراقچی در بخش دیگری از صحبتهای خود در ارتباط با مصرف بهینه آب در کشور، اظهار کرد: گفته میشود که در تهران بیش از ۲۰درصد آب لولهکشی در زیرزمین به دلیل پوسیدگی لولهها و نواقصی که لولهها دارند هدر میرود البته من تا رقم ۴۰درصد نیز شنیدهام. در دهه۷۰ توکیو (پایتخت ژاپن) نیز چنین مشکلی را داشت و بالای ۲۰درصد آب لولهکشیاش به همین دلیل هدر میرفت ولی اکنون در یک پروژه طولانیمدت هدررفت آب را به زیر ۲درصد رساندهاند. وی با بیان اینکه براساس آمار اعلام شده، میزان نزولات آسمانی در ایران حدود ۴۰۰میلیارد مترمکعب است و برآورد میشود که حدود ۲۸۰ تا ۲۹۰میلیارد مترمکعب آن تبخیر میشود، گفت: اینها موضوعهایی است که ما با استفاده از فناوری روز دنیا و استفاده از تجربههای دیگر کشورها میتوانیم از آنها جلوگیری کنیم. دیپلماسی آب و سیاست خارجی وظیفه دارد که این فناوریها را با ایجاد ارتباط بین مراکز علمی داخل کشور و خارج از کشور به داخل ایران منتقل کند و زمینه را برای سرمایهگذاری خارجی در کشور در این حوزهها فراهم کند. چالشهای بین ایران و ترکیه برسر پروژه «گاپ» عراقچی درباره این موضوع که رییسجمهوری در اجلاس اخیر گرد و غبار که در تهران برگزار شده بود به طور تلویحی از سدسازیهای ترکیه که به پروژه گاپ « GAP» یا Guneydogu Anadolu Projesi معروف است، انتقاد کرد و نسبت به این موضوع واکنش نشان داد، چراکه این پروژه روی دجله و هورالعظیم تاثیر میگذارد و از نظر زیستمحیطی اثرات زیانباری را برای ایران و عراق به وجود میآورد ولی مقامهای ترکیهای مدعی هستند که روی این طرحها کار کارشناسی شده است و ضربه زیستمحیطی به ایران و عراق وارد نمیکند، خاطرنشان کرد: رایزنیهای ما با طرفهای ترک در این زمینه ادامه دارد. واقعیت این است که موضوعات جهانی امروز دیگر در قالب حاکمیت داخل کشورها نمیگنجد. اکنون کشورها اگر اقداماتی انجام میدهند تاثیرات این اقدامها فراتر از داخل خود آن کشورها است و حتی ممکن است تاثیرات فرامنطقهای داشته باشد و کل جامعه جهانی را تحتتاثیر قرار دهد. معاون وزیر خارجه کشورمان با بیان اینکه بسیاری از تهدیداتی که اکنون در عرصه جهانی وجود دارد مربوط به یک یا ۲کشور نیست و مرز نمیشناسد، تصریح کرد: در همین چارچوب مقابله با آنها نیز به همکاریهای منطقهای و بینالمللی نیاز دارد. مثلا فرض کنید یک کشور روی منابع آبی مشترک سد ایجاد کند و باعث خشکسالی در کشورهای اطرافاش شود. این اقدام باعث به وجود آوردن پدیدهای به نام ریزگردها میشود و تعداد زیادی از کشورهای منطقه از این موضوع متاثر میشوند و برای شهروندانشان مشکل ایجاد میشود. در همین چارچوب است که تاکید میشود دیگر اثرات یک موضوع در چنین حوزههایی در حوزه داخلی یک کشور باقی نمیماند و اثرات آن منطقهای و فرامنطقهای است. وی با بیان اینکه درباره موضوع اشاره شده، رایزنیهایی را به طور مشخص با ترکیه داریم، تاکید کرد: اینگونه نیست که یک کشور بتواند ادعا کند که من هر کاری که بخواهم در حوزه سرزمینی ام انجام میدهم و کاری به تبعات آن برای کشورهای همسایه ندارم. عراقچی با اشاره به ادعای ترکها در ارتباط با بحث پروژه گپ، تصریح کرد: آنها ادعا میکنند که تبعات زیستمحیطی این پروژه را روی کشورهای اطراف در نظر گرفتهاند. درحالی که این ادعای آنها است و ما نسبت به صحت این ادعا هنوز قانع نشدهایم، از دیگر سو کارشناسان ایران، عراق و سایر کشورهای اطراف، دیدگاههای دیگری در این زمینه دارند. معاون وزیر امور خارجه، ادامه داد: بهطور قطع چنین موضوعاتی از طریق منازعه و درگیری حل نمیشود و بلکه باید در چارچوب گفتوگو و همکاری آنها را به پیش برد. متاسفانه منطقه درگیر مشکلات و مسائل مختلف است. موضوعهایی که بین کشورهای این منطقه به وجود آمده آنقدر متنوع و زیاد است که گاهی اولویتها جابهجا میشود. ما و ترکیه در مورد موضوعاتی چون سوریه، عراق، مبارزه با تروریسم، بحث اکراد و همچنین مسائل دیگر چالشها، گفتوگوها و همکاریهایی داریم، در برخی ازاین مسائل اشتراکنظر و درباره برخی اختلافنظرهایی داریم. رایزنیهایی با سازمان ملل درباره تبعات پروژه گاپ وی با تاکید بر اینکه پروژه گاپ هم یکی از موضوعاتی است که رویمیز گفتوگوهای ایران و ترکیه قرار گرفته است، گفت: ما با دیگر کشورهایی که از این موضوع متاثر هستند نیز رایزنیهایی داریم. با سازمانهای بینالمللی ازجمله سازمان ملل نیز گفتوگوهایی را در این ارتباط شروع کردهایم. این دیپلمات ارشد کشورمان، در پاسخ به این سوال که ترکها این استدلال را مطرح میکنند که با اجرا کردن این پروژهها، استراتژی ذخیره آب را دنبال میکنند و اگر در آینده مشکلی برای کشورهای اطراف از نظر آب پیش آید، میتوانند آب را دراختیار آنها قرار دهند؟ گفت: آب یک موضوع حیاتی است و نباید به یک موضوع تجاری تبدیل شود. کشورهای بالادست از مسئولیتهای حقوقی و انسانی برخوردار هستند. وی ادامه داد: در نرمهای بینالمللی به کشوری که بالادست است، اجازه نمیدهند حقوق مردم پاییندست را نادیده بگیرد و چون امکان جلوگیری از حرکت آب را دارد، به مردم در حوزههای پاییندست فشار آورد.
