نه تنها آمار سازمانهای بینالمللی، بلکه عقل سالم نیز حکم میکند که تجارت را باید ابتدا با همسایگان رونق داد و بعد وارد بازارهای دوردست شد.
به گزارش پایگاه خبری گسترش،روزنامه گسترش تجارت:برهمین اساس همیشه بر تعامل و روابط با کشورهای اطراف و همسایه تاکید شده و به همین دلیل است که حجم تجارت کشورها با قابلدسترسترین بازارها در بیشتر موارد بهطور معناداری بیش از حجم تجارت با دیگر کشورهایی است که نزدیک نیستند. البته این به معنای تمرکز و معطوف شدن صرف به بازارهای همسایه نیست چرا که اگر یکی از این کشورها دچار مشکل شود، ضربه جدی به تجارت وارد خواهد شد. این مهم در ایران تجربه شد؛ زمانی که عراق دچار مشکلات بسیار امنیتی و جنگ شد، امکان تجارت با آن برای ایران کاهش یافت و تا حدودی بر آمار کلی واردات و صادرات تاثیرگذار بود. ایران نیز با توجه به اینکه یک کشور درحالتوسعه محسوب میشود، همواره در تلاش بوده تا با بهرهگیری از فرصتها و ظرفیتهای موجود در کشورهای همسایه، بر سرعت رشد اقتصادی خود بیفزاید. بااینوجود، برخی مشکلات ساختاری باعث شده ایران نتواند سهم درخور و قابلتوجهی از بازار برخی از کشورهای همسایه بهدست آورد. از سوی دیگر، بنگاههای کوچک و متوسط هر کشور بیشترین را از توسعه صادرات به کشورهای مجاور میبرند، چراکه این بنگاهها به دلیل محدودیتهای مالی ترجیح میدهند بهجای اینکه در پی راه یافتن بازارهایی در فاصله چند هزار کیلومتری باشند، کالاهایشان را از طریق مرزهای زمینی و خطوط راهآهن به کشورهای نزدیک صادر کنند. براساس آمارهای سازمان تجارت جهانی دبلیوتیاو(WTO)، همسایگان خاکی ایران شامل عراق، ترکیه، ارمنستان، جمهوری آذربایجان، ترکمنستان، افغانستان و پاکستان، در سال ۲۰۱۶میلادی در مجموع حدود ۲۹۵ میلیارد دلار کالا وارد کردهاند، اما سهم تولیدات غیرنفتی ایران از این بازار بزرگ تنها ۱۳/۳ میلیارد دلار بوده است. البته درباره این آمار باید خاطرنشان کرد که سازمان تجارت جهانی آمار واردات و صادرات همه اعضای خود را ثبت کرده و در اختیار دارد اما برای کشورهایی که عضو این سازمان نیستند، آمار واردات و صادرات بهصورت تقریبی و با بهرهگیری از آمار صادرات و واردات کشورهای عضو برآورد میشود. با این حال درباره تجارت دوطرفه کشورهایی که هیچیک عضو دبلیوتیاو(WTO) نیستند (مثلا ایران و عراق) هیچگونه آماری در پایگاه اطلاعاتی سازمان وجود ندارد و سازمان قادر نیست آمار تقریبی قابلاتکایی از تجارت آنها با یکدیگر برآورد و منتشر کند. آمارهای گمرک جمهوری اسلامی ایران اما نشان میدهد ارزش صادرات غیرنفتی ایران به کشورهای یادشده در سال ۱۳۹۵ در مجموع حدود ۱۳/۳ میلیارد دلار بوده که با توجه به واردات نزدیک به ۳۰۰ میلیارد دلاری این کشورها، رقم ناچیزی به شمار میآید. در بین همسایگان ایران، ترکیه با توجه به شرایط جمعیتی مناسب و تولید ناخالص داخلی بیش از ۲ تریلیون دلاری (بر مبنای قدرت خرید) بازار وارداتی بسیار مناسبی به شمار میرود. اگرچه این کشور هماکنون دومین مقصد مهم صادرات غیرنفتی ایران محسوب میشود، اما در سال گذشته ارزش صادرات غیرنفتی ایران به ترکیه تنها حدود ۳/۲ میلیارد دلار یعنی کمتر از ۲ درصد کل واردات این کشور بوده است. کشورهایی مانند چین، آلمان، روسیه و امریکا بیشترین سهم را از بازار بزرگ واردات ترکیه داشتهاند. پاکستان با وارد کردن حدود ۴۷ میلیارد دلار کالا در سال ۲۰۱۶میلادی پس از ترکیه دومین بازار وارداتی مهم در بین همسایگان ایران به شمار میرود. اگرچه پاکستان ازنظر سرانه تولید ناخالص داخلی جزو کشورهای کمدرآمد جهان محسوب میشود اما جمعیت بیش از ۲۰۰ میلیون نفری این کشور میتواند از آن بازار وارداتی مناسبی بسازد. با تمام این اوصاف، صادرات ایران به پاکستان در سال گذشته تنها حدود ۸۰۰ میلیون دلار بوده و کمتر از ۲ درصد از سهم بازار واردات این کشور به تولیدکنندگان ایرانی رسیده است. کشور جنگزده عراق با تکیه بر درآمدهای نفتی سرشار خود جایگاه سومین واردکننده بزرگ کالا در بین همسایگان ایران را به خود اختصاص داده است. ایران با صادرات بیش از ۶ میلیون دلار کالا به عراق، سومین صادرکننده بزرگ به این کشور محسوب میشود؛ هرچند این آمار به دلیل عضو نبودن هر دو کشور در سازمان تجارت جهانی، در پایگاههای اطلاعاتی زیرمجموعه (دبلیوتیاوWTO ) درج نشده است. با پایان قریب الوقوع جنگ داخلی عراق و آغاز روند بازسازی مناطق آسیبدیده، به طور قطع واردات عراق از دیگر کشورها افزایش خواهد یافت و ایران باید از این فرصت به بهترین شکل استفاده کند. جمهوری آذربایجان بهعنوان یک کشور نفتخیز و بهسرعت درحالتوسعه، هماکنون در بین کشورهای همسایه ایران ازنظر ارزش کل واردات در رتبه چهارم قرار دارد. این کشور در سال گذشته میلادی بیش از ۷ میلیارد دلار صرف واردات کرده است که صادرکنندگان ایرانی تنها حدود ۵ درصد از این مبلغ را جذب کردهاند. البته ایران با ۳۵۹ میلیون دلار صادرات به جمهوری آذربایجان، در رتبه ششم بزرگترین صادرکنندگان به این کشور قرار داشته اما به همان دلیلی که اشاره شد (عضویت نداشتن هر دو کشور در سازمان تجارت جهانی) نام ایران در بین صادرکنندگان کالا به آذربایجان دیده نمیشود. افغانستان همواره یک شریک تجاری مهم برای ایران به شمار آمده است. اشتراکهای فرهنگی قابلتوجه دو کشور و شناخت مناسب دو طرف از بازارهای یکدیگر باعث شده هیچ کشوری توان رقابت با ایران در بازار افغانستان را نداشته باشد. ایران در سال گذشته بیش از ۲.۴ میلیارد دلار کالا به افغانستان صادر کرد که این رقم حدود ۸۰ درصد بالاتر از ارزش صادرات پاکستان به این کشور بوده است؛ هرچند باز هم به دلیل عضویت نداشتن هر دو کشور ایران و افغانستان در سازمان تجارت جهانی تا قبل از سال ۲۰۱۶میلادی، آماری از تجارت دوجانبه این دو کشور در پایگاههای وابسته به (دبلیوتیاو)WTO دیده نمیشود. البته افغانستان در نیمه دوم سال ۲۰۱۶میلادی به جمع کشورهای عضو(دبلیوتیاو) WTO پیوسته است. ترکمنستان ازنظر اقتصادی در قیاس با سایر همسایگان خاکی ایران (بهجز ترکیه) کشور مرفهتری محسوب میشود اما به دلیل کمجمعیت بودن، بازار واردات آن چندان بزرگ نیست. البته این کشور نیز اشتراکهای فرهنگی زیادی با ایران دارد و ایران میتواند سهم خود از بازار واردات این کشور با تکیه را بر این مزیت افزایش دهد. براساس آمارهای رسمی گمرک جمهوری اسلامی ایران، ارزش صادرات ایران به ترکمنستان در سال گذشته حدود ۵۴۷ میلیون دلار بوده که این رقم ایران را در جایگاه سوم صادرکنندگان برتر به ترکمنستان قرار میدهد. البته همان مشکل آماری قبلی درباره ترکمنستان هم صدق میکند و در پایگاههای اطلاعاتی سازمان تجارت جهانی نام ایران در بین صادرکنندگان برتر به ترکمنستان درج نشده است. ارمنستان ازنظر اندازه بازار واردات، در بین همسایگان خاکی ایران در رده آخر قرار میگیرد. این کشور کوچک و کمجمعیت در سال ۲۰۱۶میلادی تنها کمی بیش از ۳.۲ میلیارد دلار کالا از سایر کشورها وارد کرده است؛ هرچند کشوری مانند روسیه توانسته حدود یک میلیارد دلار کالا به این بازار کوچک صادر کند. صادرات ایران به ارمنستان در سال ۱۳۹۵ به روایت گمرک جمهوری اسلامی ایران حدود ۱۷۹ میلیون دلار بوده و سازمان تجارت جهانی ارزش واردات کالایی ارمنستان از ایران در سال ۲۰۱۶ را حدود ۱۶۴ میلیون دلار برآورد کرده است؛ براساس آمارهای این سازمان، ایران جایگاه سوم در بین صادرکنندگان برتر به ارمنستان را دارد. به هر حال، نفوذ به بازار کشورهای همسایه میتواند با فراهم کردن فرصت صادرات برای بنگاههای کوچک و متوسط، رشد اقتصادی ایران را تسریع کند. در شرایطی که برخی صنایع ایران از رکود رنج میبرند و تقاضای بازارهای داخلی بهحدی نیست که پاسخگوی ظرفیتهای تولیدی آنها باشد، گشوده شدن بازارهای جدید میتواند امید به خروج از رکود را در دل بنگاههای داخلی زنده کند. اگرچه درحالحاضر سهم ایران از بازار واردات همسایگان خود بسیار اندک است اما میتوان با تدابیر مناسب در راستای گسترش روابط برد-برد تجاری با همسایگان، حداقل بخشی از فرصتهای تجاری ازدسترفته را احیا کرد. بدون شک توانایی تولیدکنندگان ایرانی در سطحی است که بتوانند سهمی بسیار بیشتر از سهم ۴ درصد کنونی را از بازار واردات کشورهای همسایه بهدست بیاورند. جزییات تجارت با همسایگان تمام این آمارها در حالی است که محمدرضا مودودی، معاون سازمان توسعه تجارت ایران، معتقد است: روند تجارت ایران با ۱۵ کشور همسایه از نظر صادراتی (بهجز سال ۱۳۹۲) در مجموع در طول دوره ۱۰ ساله گذشته صعودی بوده بهطوری که ارزش صادرات کشورمان به ۱۵ کشور همسایه از ۵/۵میلیارد دلار در سال ۱۳۸۴ به حدود ۱۸میلیارد دلار در سال ۱۳۹۴ افزایش یافته است. وی به گسترش تجارت گفت: درحالی که تا سال ۱۳۹۰ تراز تجارت غیرنفتی کشورمان با همسایگان منفی بوده، اما از این سال به بعد «تداوم رشد صادرات همزمان با کاهش مداوم واردات از این کشورها منجر به مثبتشدن تراز تجاری شده است.» البته گفتنی است بدترین سال از نظر عملکرد تراز تجارت غیرنفتی کشورمان با همسایگان با منفی ۳/۱۰میلیارد دلار مربوط به سال ۱۳۸۸ و بهترین عملکرد با ۶/۸میلیارد دلار تراز تجاری مثبت مربوط به سال ۱۳۹۴ بوده است. درحالی که تا سال ۱۳۹۰ تراز تجاری کشورمان در تجارت با همسایگان منفی بوده، اما از این سال به بعد تداوم رشد صادرات همزمان با کاهش مداوم واردات از این کشورها منجر به مثبت شدن تراز تجاری شده است. به گفته مودودی، در مجموع تراز تجاری ایران در تجارت با ۱۱ کشور جمهوری آذربایجان، افغانستان، ارمنستان، پاکستان، ترکمنستان، عراق، عمان، عربستان، قزاقستان، قطر و کویت مثبت است؛ اما درباره ۵ کشور افغانستان، عراق، عمان، قطر و کویت علاوه بر مثبت بودن تراز تجاری روند صادرات نیز صعودی است و تنها با یک کشور (امارات متحده عربی) است که با وجود منفی بودن تراز تجاری، روند صادرات همچنان سیری صعودی را طی میکند. معاون سازمان توسعه تجارت ایران اظهار کرد: درباره ۳ کشور بحرین، روسیه و ترکیه، ضمن منفی بودن تراز تجاری، روند صادرات نیز نزولی است، گرچه قدر مطلق تراز تجاری در حال افزایش است. نکته مهم اینکه در زمینه شاخص متوسط نرخ صادرات و واردات تنها درباره ۵ کشور جمهوری آذربایجان، بحرین، ترکمنستان، روسیه و قزاقستان متوسط نرخ صادرات در سال ۱۳۹۴ برابر یا بیش از متوسط نرخ واردات است. واردات ۳ کشور عراق، افغانستان و عمان از ایران در سالهای اخیر با وجود کاهش واردات این کشورها از کل جهان، روندی صعودی را تجربه کرده که نشانگر استحکام بالای روابط تجاری کشورمان با این کشورهاست. (به عبارتی دیگر در شرایط بحرانی، کشور ما جایگزین دیگر شریکان جهانی آنان شده است). درباره ۱۰ کشور جمهوری آذربایجان، امارات متحده عربی، ارمنستان، پاکستان، ترکیه، ترکمنستان، قطر، قزاقستان، روسیه و کویت، در سالهای گذشته کاهش یا افزایش واردات از ایران همجهت با کاهش و افزایش واردات آنها از کل جهان بوده است و سرانجام، ارزش واردات از ایران در خلاف جهت ارزش واردات از کل جهان برای دو کشور عربستان و بحرین در سالهای گذشته بهدلیل تیرگی مناسبات سیاسی، رو به کاهش است. گستره تجارت با دنیا بیشتر شود برخی کارشناسان نیز معتقدند باید شریکان تجاری ایران را از چند کشور محدود به کشورهای بیشتری گسترش داد و در شرایطی که شریکان تجاری ایران محدود و بسیاری از کشورها مبنای فعالیتشان دلار است، برقراری پیمانهای پولی دو یا چند جانبه و البته رهایی از سلطه دلار در تبادلات پولی ایران، تاثیر منفی بر تراز تجاری کشور خواهد داشت. جواد صلاحی، کارشناس اقتصادی در گفتوگو با گسترش تجارت، معتقد است: ایران در حوزه تجارت خارجی با کشورهایی مبادلات کالایی دارد که سهم آنها در اقتصاد ایران چندان زیاد نیست، بنابراین تبادلات تجاری براساس پول ملی، نمیتواند تاثیر چندانی در حوزه سیاستگذاریهای ارزی ما داشته باشد. به گفته وی، باید ارتباطات تجاری ما به جز همسایهها با سایر کشورها گسترش یابد که مستلزم تسهیل روابط بانکی و آسانسازی نقل و انتقال پولی است. صلاحی ادامه داد: درحالحاضر سیاستگذاران اقتصادی کشور باید در راستای رفع محدودیتهای ناشی از تحریمها، افزایش مبادلات ارزی با دیگر کشورها و گسترش روابط تجاری تلاش کنند تا این امر به افزایش درآمدهای ارزی در کشور منجر شود.
