رفع تحریمها و شفاف شدن فضای همکاری ایران با شرکتهای خارجی باعث شد در مدت پسابرجام ۹ قرارداد نهایی و ۱۵ MOU به امضا برسد. آنچه در این قراردادها و تفاهمنامهها اهمیت دارد، انتقال دانش فنی است.
موضوعی که بارها از طرف مسئولان ارشد نظام جمهوری اسلامی ایران بر آن تاکید شده است. دولت یازدهم که این قراردادها را به امضا رساند، مدعی بود که انتقال دانش فنی به عنوان محور اصلی تمام مذاکرات مطرح شده و ایران توانسته امتیاز آن را بگیرد. با این حال برخی از کارشناسان معتقدند، آن سطحی از دانش فنی که قرار است به کشور منتقل شود هنوز به طور مشخص اعلام نشده و این موضوع باعث میشود ابهامهایی درباره قراردادهای خارجی وجود داشته باشد. هرچند چانهزنی برای انتقال دانش فنی در مذاکرات سطح بالا یکی از موانع رسیدن به مرحله نهایی است و این موضوع باعث شده تا مذاکرات اقتصادی گاهی تا بیش از ۱۸ ماه به طول بینجامد اما بحث اصلی بر سر آن است که اکنون در شرایطی که قراردادها به امضا رسیده چه میزان از دانش فنی قرار است وارد کشور است؟ براساس گفته مسئولان و افرادی که قراردادهای پسابرجامی را امضا کردهاند به موضوع انتقال دانش فنی در مذاکرات اشاره شده و طرف ایرانی توانسته امتیازهایی در این زمینه بگیرد اما سطح این امتیازها و میزان دانش فنی که قرار است به کشور منتقل شود هنوز شفاف نشده است. واحدهای تولیدی و صنعتی در هر زمینهای که باشند به ۳ موضوع تقسیم میشوند و آن طراحی، نصب و اجراست. در ۹ قرارداد بینالمللی ایران که تاکنون به مرحله نهایی رسیده، شرکتهای خارجی در هر ۳مرحله با ایران همکاری میکنند اما مشخص نیست چه سطحی از دانش فنی در کدام مرحله به ایران منتقل میشود. دانش فنی، نقشههای مهندسی و فرمول تولید، ازجمله اطلاعاتی است که هیچکدام از واحدهای صنعتی و فعالان تولیدی حاضر نیستند آن را به راحتی در اختیار دیگران بگذارند. همچنین در برخی از پروژهها این اطلاعات در رده «اطلاعات سری» واحدها هستند تا دستیابی به آن امکانپذیر نباشد.
دانش فنی و ابعاد امنیتی سلام امینی، عضو کمیسیون انرژی در مجلس شورای اسلامی درباره وضعیت انتقال دانش فنی و فناوری به گسترش صنعت گفت: در دو سال گذشته قراردادهای متعددی با کشورهای پیشرفته بسته شد که پس از سالها تحریم اقدامی بود که میتواند به رشد و توسعه صنعتی در ایران کمک کند. همچنین در نقشه توسعه صنعتی ایران و اسناد بالادستی بارها تاکید شده که همکاری با شرکتهای خارجی باید بر مبنای استفاده حداکثری از توان داخل و انتقال فناوری باشد. وی با اشاره به وجود قانون در این زمینه گفت: دولت به عنوان مجری قانون از این دو اصل در قراردادهای خارجی عدول نکرده و این دو مورد در تمام قراردادها لحاظ شده است. باید این موضوع را در نظر داشت که قراردادهای بینالمللی را نمیتوان به طور عمومی منتشر کرد و این کار پیامدهایی برای کشور ما دارد. این عضو کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی به پرسشی درباره سطحی از دانش فنی که قرار است به ایران منتقل شود، پاسخ داد: موضوع این طور نیست که دولت به راحتی بتواند این موضوع را تشریح کند. ابتدا باید محدودیتهایی را که طرف مقابل برای ما در نظر گرفته بررسی کنیم. در بسیاری از قراردادها این موضوع قید میشود که اطلاعات و دانش فنی منتقل شده به ایران باید بهدست دولت محافظت شود و کسی جز مجموعهای که همکاری مشترک میکند، حق ندارد از جزییات آن مطلع باشد. امینی افزود: این موضوعی است که در بسیاری از مطالبات ما از دولت فراموش میشود. طرف خارجی در انتقال دانش فنی بحثهای پیچیده اطلاعاتی دارد و در برخی قراردادها ایران تعهد داده که از آن محافظت کند. در قراردادهای بینالمللی مواردی هستند که اعلام سطح دانش فنی که قرار است منتقل شود به نوعی افشای اطلاعات محرمانه و علمی به شمار میرود. وی با بیان اینکه البته دولت میتواند پاسخی را که مردم به دنبال آن هستند، اعلام کند، گفت: با این حال راههایی وجود دارد که دولت میتواند بدون ارائه مطالب فنی، آنچه را که مردم میخواهند، اعلام کند. با این حال سطح دانش فنی شرکتهای خارجی که قرار است به ایران منتقل شود از حساسیت خاصی برخوردار است. به هر حال پیشبینی میشود اطلاعاتی درباره میزان دانش فنی مورد نیاز به زودی منتشر شود و مقامات رسمی در اینباره شفافتر صحبت کنند.
انتقال دانش فنی برعهده مهندسان ایرانی است حسن بهرامنیا، عضو کمیسیون انرژی در مجلس شورای اسلامی درباره موضوع انتقال دانش فنی به گسترش صنعت گفت: ایران در چشمانداز فناوریهای نو و جدید است و بسیاری از کشورهای توسعهیافته به دلیل اینکه میدانند ایران در شرایط پسابرجام زمینههای رشد بسیاری دارد، ترجیح میدهند با کشور ما همکاری کنند. یکی از دلایلی که در دو سال گذشته ایران توانست ۹ قرارداد نهایی با شرکتهای معتبر خارجی به امضا برساند نیز همین موضوع بود. شرکتهای خارجی در حالی با ایران به مذاکرات میپردازند که عملیات بانکی هنوز با مشکلاتی همراه است اما آنها ترجیح میدهند با این محدودیت نیز خود را سازگار کنند تا از مزیتهای ایران استفاده کنند. وی با اشاره به اینکه امروز فناوری امری است که در لحظه تغییر میکند، گفت: در شرایط کنونی ما به دلیل سالها تحریم بودن از دانش فنی روز دنیا عقب هستیم. سیاستگذاریهای دولت نیز به گونهای است که عقب نمانیم و بتوانیم از تمام ظرفیتهای موجود برای رشد و توسعه فناوری و دانش فنی در کشور استفاده کنیم. بهرامنیا با بیان اینکه سطح دانش فنی مورد نیاز کشور موضوعی نیست که در قرارداد به طور دقیق مشخص شود، گفت: فناوری هنگام قرارداد با فناوری و دانش فنی زمان راهاندازی کارخانه تفاوت بسیاری دارد، زیرا به طور عمده کارخانه مشترک بعد از دو یا سه سال احداث میشود و نمیتوان سطح دانش فنی را بر مبنای ۳ سال گذشته که قرارداد در آن تاریخ بسته شده، گذاشت. وی با اشاره به اینکه فناوری در راستای بهرهوری بالا و لحاظ کردن نرخ تولید اهمیت دارد، گفت: هیچ کشوری حاضر نیست فناوری خودش را در اختیار کشور دیگری بگذارد. شرط قراردادها ورود فناوری است هرچند ۱۰۰ درصد عملیاتی نشود اما برای ایران از اهمیت ویژهای برخوردار است. این عضو کمیسیون انرژی مجلس با اشاره به اینکه در سطح طراحی، اجرا و بهرهبرداری باید انتقال وجود داشته باشد و اگر اینطور نباشد، چیزی عاید صنعتگران ما نمیشود، گفت: بخشی از انتقال دانش فنی بر عهده مهندسان ایرانی است. ما در زمان تحریم از روی یک قطعه آماده بهرهبرداری نقشه آن را طراحی میکردیم و بعد مهندسان ایرانی آن را تولید میکردند که یکی از شیوههای این کار مهندسی معکوس است. اکنون با احتساب اینکه طرف مقابل انتقال دانش فنی را تعهد داده به طور قطع میتوانیم به دانش بیشتری دست یابیم.
