عبدالله توکلیلاهیجانی - کارشناس صنعت خودرو
هنگام رونمایی از خودروهای طراحی شده بهوسیله خودروسازان یا زمانی که صحبت از طراحی خودرو ملی میشود، این سوال جدی در ذهن مطرح میشود که طراحی و توسعه خودرو ضرورتی در صنعت خودرو کشور دارد یا مانند بسیاری از آرمانهای خودکفایی، امروزه دیگر رنگ باخته است و هماکنون دیگر حتی کارکرد اقتصادی نیز ندارند و قابل تجدیدنظرکردن است. بهعبارت دیگر سوال جدی این است که طراحی و توسعه خودرویی با نام و نشان داخلی چه امکاناتی را در اختیار خودروسازان داخلی برای پیشرفت بیشتر در این حوزه قرار میدهد؟ نگاهی به تجربه خودروسازان مختلف در سراسر دنیا پاسخ روشنی را در این زمینه در اختیارمان قرارمیدهد، در هیچ جای دنیا خودروسازی را نمیتوان یافت که بدون طراحی و توسعه محصولی با نشان خودی (OWN BRAND) قادر به بنا کردن فعالیت اقتصادی در حوزه خودروسازی شده باشد. حتی در کشوری مانند چین که به نظر میرسد غنای سرمایهگذاری خارجی به سبب فضای کسبوکار مناسب و سیاستگذاریهای درست حاکم بر این کشور، سود مناسبی را نصیب زنجیره تامینکنندگان چینی میکند باز خودروسازان چینی هر سال مبالغ هنگفتی را برای طراحی و توسعه محصولاتی با نام و نشان خودی صرف میکنند به طوریکه حتی وسعت مراکز طراحی و توسعه محصول و تعداد شاغلان در آن برای خودروسازان کوچک چینی چندین برابر مراکز طراحی و توسعه محصول بزرگترین خودروسازان کشورمان است. بنابراین، این سوال مطرح میشود که مگر طراحی و توسعه محصولات خودی چه مزیتی را در اختیار خودروسازان قرارمیدهد که آنان را وامیدارد هزینههای هنگفتی را در طراحی و توسعه محصولاتی با نشان خودی هزینه کنند.حقیقت این است که صنعت خودرو، صنعتی پیچیده محسوب میشود که ارزش خروجی و در نهایت سود حاصل از آن بهواسطه کارکرد حلقههای مختلف و متوالی زنجیره ارزش در آن شکل میگیرد و خودروساز ارزش شکل گرفته در تکتک حلقههای آن زنجیره را برای خود میاندوزد تا در نهایت محصولی را با کیفیت مناسب و با نشان خود به مشتری عرضه کند بنابراین صاحب بودن بر طرح و نشان خودرو طراحی شده مانند قفلی فنی بر راه بهرهبرداری از سود و ارزش نهفته در تکتک حلقههای زنجیره ارزش صنعت خودرو عمل میکند، این تلقی که خودروساز ارزش ناشی از مونتاژ مجموعهها در سایت تولید و رنگآمیزی نهایی خودرو را خلق میکند و سود حاصل از این فعالیت را میاندوزد سادهانگاری محض است. خودروساز محصولی متشکل از سیستمهای مختلفی که خودرو را شکل میدهند طراحی میکند و توسعه میدهد بنابراین در این فرآیند ارزشی را خلق میکند که با کیفیتی تعریف شده و با نشان خود عرضه میکند، طبیعی است بهواسطه خلق این ارزش در فرآیند طراحی و توسعه محصول انتظار سود مناسبی را از مجموعه فعالیتهای یادشده میطلبد (فعالیتهایی که جلوه فیزیکی آن نه در خودروساز که در زنجیره تامینکنندگان به چشم میآید) و اگر بخواهیم وزن ارزش حاصل از فرآیند مونتاژ مجموعهها و رنگآمیزی نهایی خودرو را با وزن کل سایر اجزا مقایسه کنیم بهزحمت این عدد به ۲۰درصد میرسد. بنابراین طبیعی است که خودروساز داخلی در صورت تنها مونتاژ محصولات خارجی نتواند به ارزش مناسبی از کل ارزش قابل حصول در صنعت خودرو دست یابد. (شاید به همین دلیل است که با وجود میل باطنی بسیاری از دستاندرکاران صنعت خودرو، نرخ محصولات عرضه شده بهواسطه قراردادهای اخیر با خودروسازان اروپایی بسیار بالاتر از آنچه است که مشتری ایرانی انتظارش را میکشید زیرا سهم مزیتی که صنعت خودرو ایران در این قراردادها میتواند خلق کند در مقایسه با مزیت خلق شده در کشور مبدا این محصولات، آنقدر نیست که بتواند تاثیر مثبتی را نسبت به واردات صرف محصول از کشور مبدا در نرخ محصول ایجاد کند). ازاینرو میتوان به طور قطع گفت که حتی در صورت بهبود فضای کسبوکار کشور از منظر ارتقای امکان جذب سرمایهگذاری خارجی در قطعهسازی کشور، راهی جز تمرکز و سرمایهگذاری در حوزه طراحی و توسعه محصولات با نشان خودی برای صنایع کشور باقی نمیماند زیرا صاحب نشان بودن و تصاحب طرح محصول میتواند همچون کلیدی برای دستیابی به ارزش نهفته در سایر حلقههای شکلدهنده ارزش در صنعت خودرو عمل کند ارزشی که بهطورعمده نصیب صاحب نشان و طرح محصول میشود نه نصیب آنکه مونتاژ میکند یا نه حتی قطعهسازانی که درگیر داخلیسازی مجموعههای یک خودروساز خارجی شدهاند بنابراین سیاستگذاری برای بهرهگیری از فرصت حضور خودروسازان خارجی در کشور، برنامهای ظریف و هوشمندانه را میطلبد در غیر این صورت، بینصیب از هر بهرهای تنها تهدید از دست رفتن بازار داخلی با حضور قطبهای خودروسازی دنیا نصیب صنعت خودروسازی داخل خواهد شد و بنابراین در صورت نداشتن برنامهای استراتژیک برای بهرهگیری از سرمایهگذاری خارجی، باور وعدههای شیرین خودروسازان خارجی بهمنظور تحقق میزان صادرات آن یا افزایش عمق داخلیسازی آن تنها میتواند سادهانگاری تلقی شود زیرا بسیاری از این وعدهها با مدلهای تجاری حاکم بر صنعت خودرو در تناقض است.
