پرونده نامزدی میراث جهانی ارسباران به همراه پرونده منظر باستانشناسی ساسانی فارس در کارگروه میراث جهانی سال ۲۰۱۸ یونسکو مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
به گزارش پایگاه خبری گسترش، روزنامه «گسترش تجارت» نوشت: این پرونده که از بهمن سال گذشته به یونسکو ارسال شده بود با تایید این سازمان جهانی، برای ارزیابیهای نهایی به اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (آی یو سی ان) ارسال شده است. پیش از این محمدحسن طالبیان، معاون میراث فرهنگی سازمان میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری با تاکید بر همکاریهای مستمر و بسترسازیهای نهادهای مرتبط، آگاهی افزایی به جوامع محلی، ساماندهی عوامل مخدوشکننده بصری، مدیریت پسماند روستاهای واقع در عرصه و حریم منطقه حفاظت شده ارسباران، وحدت رویه بین مدیران مرتبط و نصب تابلوهای معرفی منطقه را از جمله اولویتهای اجرایی برای ثبت جهانی جنگلهای ارسباران بر شمرده بود. پرونده ثبت جهانی جنگلهای ارسباران در یونسکو در شرایطی بررسی میشود که براساس اعلام سازمان حفاظت محیطزیست، هر روز حدود ۳۰میلیون مترمربع (معادل ۳هزار و ۲۰۴ هکتار) و تا پایان هر سال رقمی معادل یکمیلیون و ۱۰۴هزار هکتار (معادل ۱۱میلیارد و ۴۰میلیون مترمربع) از جنگلها و مراتع کشور تخریب میشود.
ثبت جهانی جنگلهای ارسباران میتواند اهمیت جنگلها و جاذبههای طبیعی ایران و لزوم حفاظت از آنها را یادآوری کند این درحالی است که یکی از مشکلات اصلی در حفاظت از جنگلها و مراتع کشور کمبود نیروی انسانی متخصص است. ایران از نظر دارا بودن جاذبههای طبیعی در دنیا رتبه پنجم را کسب کرده و طبیعتگردان بسیاری علاقهمند به سفر به ایران هستند. بنابراین حفاظت از طبیعت کشورمان میتواند منافعی بیش از تخریب آنها به همراه داشته باشد.
پناهگاه امن جانوران نیازمند ضمانت اجرایی
به عقیده کارشناسان جنگلها و مراتع کشور، حفاظت از این جاذبههای مهم و پناهگاه گونههای جانوری و گیاهی نیازمند حفاظت مناسب است.
انوشیروان شیروانی، مجری پرونده ثبت جهانی جنگلهای ارسباران در گفتوگو با «گسترش تجارت» اظهار کرد: جنگلهای ارسباران دارای موقعیت استثنایی است. شواهدی مبنی بر تاریخچه زیستمحیطی غنی این جنگلها موجود است و بسیاری از ویژگیهای مورد نظر سازمان یونسکو را برای ثبت جهانی داراست. بهعنوان نمونه جنگلهای ارسباران دارای گونههای مختلف و متنوع گیاهی و جانوری است.
او افزود: ۲۳گونه اندمیک (منحصربهفرد) در این منطقه زندگی میکنند که ۱۰گونه جانوری اندمیک ارسباران در هیچ نقطهای از دنیا وجود ندارند و ۱۳گونه اندمیک آن در ایران وجود دارند اما خارج از منطقه جغرافیایی ایران یافت نمیشوند. شیروانی در ادامه بیان کرد: جنگلهای ارسباران حدود ۵۸ هزار هکتار مساحت دارد و با اینکه تنها کمتر از ۰/۰۴ مساحت کشور را به خود اختصاص داده اما بیش از یک هشتم فلور کشور (گونههای گیاهی) را در خود جا داده است. در ایران حدود ۸ هزارگونه گیاهی وجود دارد و هزار و ۷۲گونه گیاهی در جنگلهای ارسباران به ثبت رسیده است.
این مدرس دانشکده منابع طبیعی درباره گونههای جانوری در معرض انقراض موجود در جنگلهای ارسباران گفت: یکی از گونههای در معرض خطر ارسباران سمندر ایرانی است. برخی از دیگر گونههای جانوری که در ارسباران زندگی میکنند در معرض انقراض هستند، اما جنگلهای ارسباران پناهگاه امنی برای زندگی آنها به شمار میرود. تنها منطقه زندگی سیاه خروس قفقازی در نیمکرهشمالی کره زمین نیز جنگلهای ارسباران است. یکگونه دیگر به نام ول بزرگ (نوعی موش) نیز در ارسباران زندگی کرده و در کمتر نقطهای از زمین میتوان اینگونه را یافت.
او افزود: جنگلهای ارسباران شاخصهای متعدد یونسکو را دارا بوده ارزشهای زیستی بسیار بالایی در میان جنگلهای جهان دارد. به همین روی سازمان میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری به همراه سازمان حفاظت محیطزیست و سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور اقدام به ایجاد پرونده ثبت جهانی جنگلهای ارسباران و ارسال آن به یونسکو کردند.
شیروانی درباره در اختیار گرفتن بخشهایی از جنگلهای ارسباران از سوی سازمان منطقه آزاد ارس بیان کرد: منطقه آزاد ارس هیچیک از بخشهای جنگلهای ارسباران را در اختیار نگرفته و اگر این سازمان جنگلهای ارسباران را زیرپوشش قرار میداد یونسکو حاضر به ثبت جهانی آن نمیشد و این امر مغایر با یکی از کنوانسیونهای مصوب یونسکو است.
وی درباره اقدامات لازم برای حفاظت از جنگلهای ارسباران اظهار کرد: بیش از ۴۷ روستا در جنگلهای ارسباران ساکنان آنها قرار دارند که در این مناطق به کشاورزی و دامداری میپردازند و نمیتوانیم مردم ساکن در این جنگلها را از زادگاه خود بیرون کنیم. به هر روی میان انسان و طبیعت تعارضهایی وجود دارد و این هنر نهادهای مختلف متولی جنگلهای کشور است که تاکنون موفق شدهاند از جنگلهای ارسباران به خوبی محافظت کنند.
مجری پرونده ثبت جهانی جنگلهای ارسباران در ادامه بیان کرد: یکی از اهداف بلندمدتی که برای این منطقه در نظر گرفته شده که پس از ثبت جهانی جنگلهای ارسباران میتوان گردشگری را در منطقه گسترش داد و سفر گردشگران خارجی موجب بهبود اقتصاد بومی در منطقه ارسباران و بهبود معیشت و اشتغالزایی میشود. او درباره توسعه گردشگری در جنگلهای ارسباران گفت: یکی از شروط یونسکو برای ثبت جهانی آن است که طرح اکوریسم برای این منطقه در نظر گرفته شده و به طور منسجم و براساس توسعه پایدار به اجرا درآید. شیروانی درباره دیگر جنگلهای مهم کشور گفت: جنگلهای زاگرس و جنگلهای ایران وتورانی از جمله جنگلهای مهم ایران هستند و بهطور کلی هریک از جنگلهای کشورمان کارکردهای خود را دارند و باید مورد محافظت قرار بگیرند.
او درباره دلایل حفاظت نامناسب از جنگلهای کشور و مشکلات موجود در این راه اظهار کرد: کشورمان نیاز به یک سازمان قوی و منسجم مانند وزارت منابع طبیعی دارد. متاسفانه هیچیک از نهادهای کشور به خواستهها و توصیههای سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور گوش فرا نمیدهند و ضمانت اجرایی و قانون قوی برای حفاظت از جنگلهای کشور وجود ندارد.
از موهبتهای الهی محافظت کنیم
به عقیده کارشناسان گردشگری و محیطزیست باید نیرویانسانی محافظ جنگلها افزایش یابد و جنگلهای کشور نباید بهدست سازمانها و نهادهای صنعتی سپرده شود.
میکائیل نظری، کارشناس گردشگری و محیطزیست در گفتوگو با «گسترش تجارت» اظهار کرد: پرونده ثبت جهانی جنگلهای ارسباران چند ماهی است به یونسکو ارسال شده و براساس قوانین این سازمان جهانی ناظران و کارشناسان یونسکو به منظور بازدید و بررسی صلاحیت جنگل ارسباران برای ثبت جهانی به تبریز سفر میکنند. محمدحسن طالبیان، معاونت میراث فرهنگی سازمان میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری به تبریز سفر کرده تا اگر مشکلی وجود دارد پیش از بازدید کارشناسان یونسکو به آن رسیدگی کند. او افزود: جنگلهای اطراف تبریز و بهطور کلی جنگلهای کشورمان در زمره جاذبههای گردشگری هستند که گردشگران خارجی بسیاری به بازدید از آنها تمایل دارند و ما موظف هستیم از این جنگلها که موهبتهای الهی هستند به خوبی حفاظت و نگهداری کنیم. با اینهمه از ۲ ماه گذشته تصمیمهایی اتخاذ شد تا بخشی از مناطق جنگلی ارسباران در اختیار سازمان منطقه آزاد ارس قرار گیرد. بهطور کلی درحالحاضر نیز قسمتهایی از مناطق ارسباران زیرپوشش منطقه آزاد ارس قرار گرفته، این در حالی است که جنگلها نباید متولی صنعتی داشته باشند. نظری در ادامه بیان کرد: چندی پیش از سوی سازمان منطقه آزاد ارس تصمیمهایی اتخاذ شده بود مبنی بر ایجاد کمپهایی در داخل جنگلها که به عقیده من اقدام بسیار اشتباهی است و ساختوسازهای صنعتی به دنبال آن در جنگلهای ارسباران آغاز خواهند شد.
محافظان اصلی جنگلهای ارسباران
نظری با اشاره به اینکه ۴ مقوله طبیعت، تاریخ، فرهنگ و هنر در «تبریز ۲۰۱۸» در نظر گرفته شده، اظهار کرد: توجه ویژهای به جنگلها و طبیعت اطراف تبریز داریم که البته این توجه معطوف به رویداد «تبریز ۲۰۱۸» نمیشود و تبریزیها همواره مراقب جنگلها و طبیعت تبریز و اطراف این شهر بودهاند و هرگز آتشسوزی یا قطع درختان در جنگلهای ارسباران رخ نداده است. بهطور کلی مردم تبریز محافظان اصلی جنگلهای ارسباران هستند. این کارشناس گردشگری با تاکید براین امر که جنگلهای کشور نیاز به افزایش تعداد محیطبانان و حفاظت بیشتر دارند، بیان کرد: تعداد محیطبانان جنگلهای کشور باید بسیار بیشتر از میزان فعلی شود. همچنین باید از تجهیزات مدرنتر و استانداردتری برای محافظت از جنگلهای کشور استفاده شود. درحالحاضر در جنگلهای کشور حتی سامانه آتشنشانی وجود ندارد و از سامانه آتشنشانی شهرها برای خاموش کردن آتش جنگلها استفاده میشود. در حالی که باید یک پایگاه سامانه آتشنشانی در تمامی جنگلهای کشور ایجاد شود.
ویژگیهای منحصربهفرد جنگلهای ایران
به گفته کارشناسان جنگلها و مراتع کشور جنگلهای ارسباران بهدلیل دارا بودن ویژگیهای منحصربهفرد و خاص بودن در یونسکو مطرح شدهاند.
مصطفی خوشنویس، عضو هیات علمی سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور در گفتوگو با «گسترش تجارت» اظهار کرد: سالهای طولانی است که پژوهشگران و متخصصان روی جنگلهای ارسباران پژوهش و بررسی میکنند و این جنگلها تاکنون از منظر پوشش گیاهی، پوشش جانوری، حیات وحش، مردمشناسی و انواع درختان موجود مورد بررسیهای بسیاری قرار گرفته است. او افزود: من یکی از افرادی بودم که در پروژه جهانی دانشگاه شفیلد انگلستان درباره جنگلهای ارسباران بررسی میکردم. تنوع زیستی مناطق مختلف این جنگل در حوزههای گیاهی، جانوری، زیستشناسی و مردمشناسی مورد بررسی قرار گرفت. خوشنویس درباره لزوم ثبت جهانی دیگر جنگلهای مهم و مطرح کشور بیان کرد: نمیتوان به یکباره پژوهش و بررسی روی تمامی جنگلها را انجام داد، در سازمان جهانی یونسکو نیز ایران سهمیه محدودی دارد و نمیتوان به یکباره درخواست ثبت جهانی چند جنگل مختلف را مطرح کرد.
جنگل حرا هم میتواند ثبت جهانی شود
خوشنویس با اشاره به پژوهش و بررسی دیگر جنگلهایی که قابلیت ثبت جهانی دارند گفت: پرونده جنگلهای حرا نیز تکمیل شده و آماده ارسال به یونسکو برای ثبت جهانی است. در این پرونده کارشناسان ماهر و متخصصی همکاری داشتند و بررسیهای بسیار مفصلی روی این جنگل انجام شد. جنگلهای هیرکانی بسیار وسیعتر از جنگلهای ارسباران بوده و در ۳ استان گیلان، مازندران و گلستان واقع شده است. اگر در ارسباران با ۱۵ جامعه جنگلی روبهرو باشیم در جنگلهای هیر کانی ۵۰ جامعه جنگلی داریم و مسائل اجتماعی و اقتصادی بسیار بیشتری در این پرونده مطرح است اما یک گروه بسیار قوی از کارشناسان در حال پژوهش روی این جنگلها هستند. خوشنویس درباره ویژگیهایی که جنگلها باید برای ثبت جهانی در یونسکو دارا باشند، بیان کرد: بهطور کلی پرونده جنگلهایی که برای ثبت جهانی ارسال میشوند باید ویژگیهای استاندارد و شرایطی که یونسکو برای ثبت جهانی در نظر گرفته را دارا باشند اما در کنار این موارد، خاص و منحصر به فرد بودن اصلیترین ویژگی جنگلهایی است که در یونسکو ثبت جهانی میشوند. او افزود: جنگلهای «پیسآ» در اروپا دارای وسعت بسیاری زیادی بوده و در کشورهای بسیاری وجود دارند بنابراین یونسکو اگر یکبار این جنگلها را ثبت جهانی کرده باشد دوباره پرونده ثبت جهانی آنها را نمیپذیرد.
تنوع زیستی منحصر به فرد
جنگلهای ارسباران با احتساب عرصه و حریم بیش از ۱۶۰هزار هکتار وسعت دارد و در شمال استان آذربایجانشرقی قرار گرفته و علاوه بر جاذبههای شکارگاهی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، زیستگاه گونههای گیاهی و جانوری کمیاب، چشماندازهای بکر و وسیع است که بهدلیل شکنندگی و آسیبپذیری بالای خود در سالهای ۱۳۵۰ و ۱۳۵۲ شمسی ابتدا بهعنوان منطقه ممنوعه و سپس منطقه حفاظت شده تحتحفاظت و نظارت اعلام شد. این منطقه با وجود داشتن کمتر از ۰/۰۵ مساحت کشور بیش از ۱۳درصد پوشش گیاهی ایران را در خود جا داده است و ۲۹درصد از پستانداران، ۴۴درصد پرندگان ایران، ۳۲درصد از دوزیستان، ۹درصد آبزیان و ۲۰درصد خزندگان کشور در آن زندگی میکنند. گونههای گیاهی ارسباران شامل بلوط اوری، بلوط سفید، ممرز، کرب، کرکو، کیکم، سرخدار، بارانک، گیلاس وحشی، آردوج، بنه، تیس، ملچ، اوجا، ذغالاخته، قره غات، ال و پر به این منطقه در فصول مختلف سال چهرهای رنگین بخشیده است. میانگین بارندگی در جنگلهای ارسباران حدود ۳۰۰ تا ۴۵۰ میلیمتر گزارش شده است. ارسباران به دلیل شرایط اقلیمی و آبوهوایی خاص، دارای بیش از هزار گونه گیاهی و ۹۷ گونه چوبی است. این منطقه از نظر تنوع زیستی نیز بسیار متنوع بوده و یگانه زیستگاه یکی از نادرترین پرندگان دنیا به نام سیاه خروس است. از دیگر گونههای جانوری میتوان به خرس قهوهای، پلنگ، سیاهگوش، گراز، شوکا، کل و بز، کبک دری، کبک چیل و قرقاول اشاره کرد.
سخن آخر...
جنگلهای ارسباران یکی از جنگلهای منحصر به فرد در ایران و دنیا به شمار میروند که ثبت جهانی آن میتواند لزوم حفاظت و نگهداری از جنگلهای کشور را به دولتمردان و مسئولان گوشزد کند. از سویی دیگر در جذب گردشگران خارجی و درآمدزایی نیز تاثیر بسیاری بر جا خواهد گذاشت. این در حالی است که محافظت از جنگلها بیش از هر چیز نیازمند نیرویانسانی ماهر و متخصص است. مشکل اصلی در نگهداری از جنگلها فرسایش نیروهای متخصص در سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور و نبود نیرویانسانی کافی برای جایگزین کردن نیروهای بازنشسته است. حتی در حوزه خدماتی نیز نیروی کافی وجود ندارد و کمبود نیرویانسانی اصلیترین مشکل در سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور است.
