پیشیگرفتن سرعت ورود زنان به بازار کار از مردان در ۳سال گذشته منجر به بروز پدیده زنانه شدن بازار کار شده است.
به گفته مسعود نیلی، رئیس موسسه عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامهریزی با وجود اینکه نرخ مشارکت زنان در سالهای اخیر به حدود ۱۷ درصد رسیده اما ورودی بازار کار زنان بالاتر از ۵۰ درصد است بر همین اساس با توجه به اینکه بیش از نیمی از فارغالتحصیلان دانشگاهی را زنان تشکیل میدهند این روند در سالهای آینده نیز ادامه خواهد داشت. ساختار فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی ایران در چند دهه اخیر با تحولات چشمگیری روبهرو بوده است؛ تغییر باورهای فرهنگی نسبت به نقش در اجتماع، افزایش سن ازدواج و استقلال زنان در جامعه و نقشآفرینی تمام اعضای خانواده در تامین معاش از جمله عواملی است که باعث شده سهم مشارکت زنان در جامعه افزایش پیدا کند. به گفته علی ربیعی، وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی نرخ بیکاری زنان از ۴ درصد در سال ۱۳۷۵ به حدود ۲۰ درصد در سال ۱۳۹۵ افزایش یافته، ضمن آنکه این نرخ در بین زنان دانشآموخته بسیار بالاتر بوده و به بیش از ۳۱ درصد رسیده است. این امر ناشی از افزایش جمعیت فعال زنان در بازار کار ایران است.
تغییر نگرش فرهنگی جامعه نسبت به زنان در همین راستا حمید حاجاسماعیلی، کارشناس بازار کار در گفتوگو با گسترش صنعت در تشریح دلایل رشد چشمگیر ورود زنان به بازار کار گفت: افزایش سهم مشارکت زنان در بازار کار را باید به فال نیک گرفت چون در گذشته با دیدگاههای سنتی جایگاهی برای حضور زنان در بازار اشتغال دیده نمیشد. ایران همچون هر کشور دیگری باید از سرمایه انسانی خود به خوبی استفاده کند. یکی از مهمترین دلایل افزایش مشارکت زنان تغییر نگاه جامعه از سنتی به مدرن است که تنها نقش خانهداری را برای زن تعریف نمیکند. در همین راستا پررنگتر شدن نقش زنان در عرصههای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی بسیار طبیعی است.
تغییر ساختار مشاغل جامعه حاجاسماعیلی تغییر ساختار بازار کار و افزایش سهم مشاغل خدماتی در کشور را عامل دیگر افزایش سهم مشارکت زنان عنوان کرد و گفت: درحالحاضر بیش از ۵۰ درصد سهم اشتغال کشور مربوط به بخش خدمات است، به طور طبیعی زنان در بخش خدمات نسبت به مردان برتریهایی دارند که کارفرمایان ترجیح میدهند زنان را بیشتر استخدام کنند. وی با اشاره به رشد جمعیت زنان تحصیلکرده در جامعه اظهارکرد: بیش از ۵۰ درصد دانشجویان را زنان تشکیل میدهند و در چند دهه اخیر زنان بیشتر در پی کسب مهارت و اخذ مدارک بالایی تحصیلی بودهاند، این موضوع یکی دیگر از دلایل زنانه شدن محیط اشتغال است.
نقشآفرینی اعضای خانوار در تامین معاش این کارشناس بازار کار با بیان اینکه شرایط اقتصادی کشور نیز در به وجود آمدن این پدیده بیتاثیر نبوده است، گفت: در شرایط کنونی اقتصاد هر یک از اعضای خانواده سعی دارد تا در درآمد خانوار سهمی داشته باشد و استقلال مالی خود را حفظ کند بنابراین با تامین نشدن نیازهای خانواده با درآمد سرپرست خانوار انگیزه زنان برای استقلال مالی بیشتر شده است.
افزایش طلاق و سن ازدواج حاجاسماعیلی با اشاره به دلایل اجتماعی ظهور این پدیده در بازار کار افزود: هرچه سن ازدواج افزایش پیدا کند زنان بیشتر به دنبال استقلال مالی برای رفع نیازهای خود و جدا شدن از خانواده هستند. از سوی دیگر افزایش طلاق و زنان سرپرست خانوار یکی دیگر از دلایل اجتماعی برای افزایش مشارکت زنان در جامعه است بنابراین به طور کلی تغییر فضای اجتماعی جامعه نقش زیادی در زنانه شدن اشتغال دارد.
تبعیض دستمزد بین زنان و مردان از آنجا که ساختار فرهنگی ایران سالها با اشتغال زنان غریبه بوده به همین دلیل با ظهور این پدیده تبعیضهایی در اشتغال زنان نیز وجود دارد. درحالحاضر به گفته حسن طایی، مشاور بازار کار وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی زنان شاغل ۷۷ درصد دستمزد مردان را دریافت میکنند و از نظر دستمزد ۱۰ سال از همکاران مرد خود عقبتر هستند. همین موضوع باعث شده علاوه بر ظلم به زنان شاغل توازن بازار به هم ریخته و تقاضا برای استخدام زنان در مشاغل سطح پایین جامعه و امور خدماتی افزایش پیدا کند.
لزوم مبارزه زنان برای احقاق حق در بازار کار حاجاسماعیلی در این زمینه گفت: بازار کار کشور توازن ندارد و از استانداردهای دنیا پیروی نمیکند، در بازار کار کشور ضعفهای جدی در نهادینه کردن حقوق کار و عرضه و تقاضای نیروی کار وجود دارد. زمانی که تقاضا برای کار زیاد است به طور طبیعی عرضه کاهش پیدا میکند و دستمزد نیروی کار مورد سوءاستفاده قرار میگیرد. به همین دلیل چون در گذشته باوری نسبت به اشتغال زنان وجود نداشته حقوق زنان در مشاغل سطح پایین جامعه نسبت به مردان کمتر است و حقوق کار درباره آنها رعایت نمیشود. چون این شرایط ناگهانی در فضای اقتصادی در سالهای اخیر شکلگرفته زنان برای باز پسگیری حقوق خود در محیط کار باید مبارزه کنند. این کارشناس بازار کار با تاکید بر اینکه حضور زنان در جامعه فرصت است و نباید تهدید تلقی شود، افزود: جامعه در گذشته برای استفاده نکردن از این سرمایه انسانی آسیب دیده و برخلاف آنکه برخی گمان میکنند زنان توانایی انجام برخی امور را ندارند در برخی مشاغل نسبت به مردان عملکرد بهتری دارند به طور مثال در بخشهای پژوهشی، خدماتی و آموزشی زنان عملکرد مناسبتری دارند و براساس مطالعات انجام شده عملکرد زنان در تکریم ارباب رجوع نسبت به مردان بهتر بوده است.
نرخ مشارکت زنان کمتر از سایر کشورها مهدی پازوکی، اقتصاددان و تحلیلگر مسائل اقتصادی در گفتوگو با گسترش صنعت درباره چگونگی مدیریت بازار کار و ایجاد تعادل در آن گفت: با وجود افزایش نرخ مشارکت زنان در سالهای اخیر اما هنوز نرخ مشارکت زنان به نسبت بیشتر کشورهای جهان پایین است. درحالحاضر در بین زنان شرایط دستمزد متفاوت است. در مدارک تحصیلی بالا و در مشاغل سطوح بالای جامعه همچون استاد دانشگاه تفاوتی میان دستمزد زنان با مردان وجود ندارد اما در مشاغل سطوح پایین جامعه همچون مشاغل خدماتی به دلیل آنکه نرخ مشارکت زنان پایین بوده با دستمزد کمتری حاضر به پذیرفتن مشاغل هستند. وی افزود: بر همین اساس تقاضا برای استخدام زنان در مشاغل غیرتخصصی به دلیل تبعیض دستمزد بیشتر است. دولت با اتخاذ سیاستهای بخردانه میتواند تبعیض دستمزد را از بین ببرد و تعادل را بر بازار حاکم کند.
اشتغالزایی با حمایت از سرمایهگذاری پازوکی با تاکید بر اینکه برای ایجاد اشتغال نیاز به سرمایهگذاری وجود دارد، گفت: اگر در اقتصاد ایران میزان سرمایهگذاری افزایش پیدا کند نرخ تولید ملی و رشد اقتصادی و به دنبال آن درآمد سرانه کشور افزایش پیدا میکند و این امر منجر به بالا رفتن رفاه جامعه میشود بنابراین در این شرایط که با جمعیت بالای نیروی کار مواجه هستیم سیاست حمایت از سرمایهگذاری داخلی و به دنبال آن حمایت از سرمایهگذاری خارجی باید در دستور قرار بگیرد تا شاهد افزایش اشتغال باشیم. این تحلیلگر مسائل اقتصادی با اشاره به اینکه بازار کار در بین زنان و مردان باید یک بازار رقابتی باشد افزود: افزایش مهارت در نیروی کار باید بیشتر مورد توجه قرار گیرد. درحالحاضر با وجود بیکاری در جامعه در برخی مشاغل تقاضا برای کار وجود دارد اما نیروی کار فاقد مهارت است. در بازار کار ایران باید به جای مدرکگرایی به دنبال ارتقای کیفیت نیروی انسانی باشیم. این امر نیز از طریق آموزشهای تخصصی امکانپذیر است.
مهارت جایگزین مدرکگرایی شود پازوکی با تاکید بر اینکه متقاضیان نیروی کار به دنبال نیروی کار متخصص هستند افزود: مدرکگرایی باید در بازار کار از بین برود. خوشبختانه به دلیل بیکاری تمایل به ادامه تحصیل کاهش پیدا کرده است. در بریتانیا ۸۰ درصد کابینه مدرک کارشناسی دارند بنابراین در تمام مشاغل حتی تخصصی نیاز به مدرک بالا نیست و مهارت اهمیت بیشتری دارد. به طور مثال متصدی بانک نیازی به کارشناسی ارشد ندارد و با مدرک لیسانس میتواند شروع به کار کند. بنابر این گزارش، با توجه به لزوم ایجاد ۸۰۰ هزار شغل در سال برای پوشش دادن نیاز جامعه به اشتغال و نیز محدودیت منابع دولت باید ضمن اتخاذ سیاست حمایت از سرمایهگذاری در جهت افزایش تولید ملی و ارتقای رفاه اجتماعی سیاستهایی را برای برقراری توازن در بازار کار و حمایت از حقوق زنان شاغل نیز در نظر بگیرد. علاوه بر این ساماندهی و گسترش فعالیتهای صنفی کارگری میتواند به حمایت از زنان شاغل و برقراری توازن در محیط کار کمک کند تا فرصت ورود بخش بزرگی از سرمایه انسانی کشور تبدیل به تهدیدی برای اقتصاد کشور نشود.
