در سالهای اخیر بهویژه طی یک سال گذشته، فعالیت پلتفرمهای آنلاین فروش طلا با تبلیغات وسیع در رسانهها، صداوسیما و فضای شهری رشد چشمگیری داشته است. این پلتفرمها با وعدههایی مانند فروش طلا بدون اجرت، بدون سود و بدون مالیات و تحویل در محل، اعتماد بخش بزرگی از جامعه را جلب کردند؛ اما همزمان نگرانیهای جدی درباره نبود پشتوانه واقعی طلا، خالیفروشی، نبود شفافیت قیمتگذاری، تأثیر منفی بر بازار رسمی طلا، تهدید سرمایه مردم و آسیب به تولید صنایع طلا شکل گرفت.
از سوی دیگر، طی ماههای اخیر با ورود نهادهای نظارتی و تدوین دستورالعملهای جدید، ابعاد تازهای از عملکرد این پلتفرمها آشکار شد؛ از الزام به سپردهگذاری شمش استاندارد در بانکها گرفته تا تعیین سازوکار تحویل طلا به مصرفکننده و نحوه قیمتگذاری. با این حال همچنان پرسشهای مهمی درباره میزان پایبندی پلتفرمها به این ضوابط، پیامدهای اقتصادی فعالیت آنها و مهمتر از همه نقششان در ایجاد بازارهای غیرواقعی باقی مانده است.
در همین زمینه سید حجت شفائی، رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان طلا و جواهر، نقره و سنگهای قیمتی ایران، با تشریح ریشه این بحرانها توضیح میدهد از سال گذشته تبلیغات گسترده پلتفرمهایی در سطح شهر، صداوسیما و شبکههای خانگی آغاز شد که مدعی فروش طلا در هر میزان، بدون سود، اجرت و مالیات بودند. به گفته او، وقتی چنین تبلیغاتی بهصورت گسترده در رسانههای رسمی پخش میشود، مردم تصور میکنند این مجموعهها از فیلترهای نظارتی عبور کردهاند و مورد تأیید هستند؛ همین موضوع اعتماد عمومی ایجاد کرد و بسیاری از مردم جذب این پلتفرمها شدند.
شفائی میگوید واقعیت این است که این پلتفرمها بدون دستورالعمل مشخص و بدون سرمایه اولیه واقعی وارد بازار شدند. پشتوانه فعالیت آنها نه طلای خودشان، بلکه پول مردم بود. آنها تنها با مجوز اتحادیه کسبوکارهای مجازی – که خود این مجوز نیز محل بحث است – سرمایه مردم را جذب کردند و عملاً با همان پول نوسانگیری کردند.
پس از گسترش فعالیتشان، برخی نهادهای نظارتی وارد عمل شدند و آنها را موظف کردند وجوه دریافتی از مردم را به طلا تبدیل کرده و در بانک کارگشایی بهعنوان پشتوانه سپردهگذاری کنند.
رئیس اتحادیه طلا با طرح این پرسش که این چه نوع کسبوکاری است که بدون سرمایه و پشتوانه واقعی شکل میگیرد، میگوید پلتفرمها ابتدا با پول مردم خرید و فروش میکردند و بعد از فاصله زمانی ایجادشده سود نوسانی میگرفتند. به گفته او، بسیاری از این پلتفرمها پس از ورود نهادهای نظارتی مجبور شدند سرمایه دریافتی از مردم را به طلا تبدیل کرده و در بانک کارگشایی بگذارند، در حالی که تا پیش از آن از طریق خالیفروشی درآمد کسب میکردند.
او تاکید میکند اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان طلا و جواهر از همان ابتدا در جلسات دولتی و حاکمیتی حضور داشته و هشدار داده این مدل کسبوکار به سرمایه مردم، صنعت تولید طلا، سرمایه ملی و حتی پول ملی آسیب میزند.
شفائی میافزاید پلتفرمها حتی تلاش کردند ضوابط اختصاصی خود را در هیئت عالی نظارت بر تشکلهای صنفی وزارت صمت تصویب کنند که با مخالفت اتحادیه و حمایت نمایندگان مجلس این موضوع متوقف شد و در نهایت به وزارت اقتصاد، هیئت مقرراتزدایی و سپس کمیسیون اقتصادی ریاست جمهوری ارجاع داده شد.
نتیجه این بررسیها، تصویب دستورالعملی در هیئت دولت و ابلاغ آن توسط معاون اول رئیسجمهوری بود. اتحادیه تأکید داشت اگر قرار است پلتفرمی فعالیت کند، باید به تقویت تولید کمک کند نه اینکه رقیب تولید باشد و شغل کاذب ایجاد کند؛ چرا که این پلتفرمها عملاً سرمایه را از تولید خارج کرده و به سمت سوداگری سوق میدهند.
بر اساس پیشنهاد نهایی، صاحبان پلتفرمها باید ابتدا شمش استاندارد طلا با کد ۸۷۱۸ را بهعنوان سرمایه اولیه در بانک یا صندوق مورد تأیید بانک مرکزی سپردهگذاری کنند و به میزان فروش، از این پشتوانه کسر شود. همچنین تأکید شد تحویل طلای آبشده ممنوع است و طلا باید بهصورت پلاک دارای کد استاندارد و مشخصات تولیدکننده به مصرفکننده تحویل شود؛ زیرا سازمان ملی استاندارد اساساً طلای آبشده را به رسمیت نمیشناسد.
شفائی توضیح میدهد چارچوب اولیه از ابتدای نیمه دوم امسال شکل گرفت و مقرر شد پس از تدوین سامانه نظارتی بانک مرکزی، پلتفرمها دو ماه فرصت تطبیق داشته باشند؛ در غیر این صورت فعالیتشان لغو شود. اما این ضوابط هنوز بهطور کامل ابلاغ نشده و پلتفرمها همچنان مانند گذشته به فعالیت خود ادامه میدهند.
به گفته او، در جریان جنگ ۱۲ روزه زمانی که مردم برای فروش طلا به پلتفرمها مراجعه کردند، مشخص شد بسیاری از آنها موجودی واقعی ندارند؛ در حالی که موظف بودند ۹۰ درصد پشتوانه طلا را در بانک نگه دارند. با مسدود شدن فروش آنلاین توسط بانک مرکزی، نابسامانی گستردهای ایجاد شد و حتی پس از پایان جنگ نیز برخی مردم تا مدتها نتوانستند پول یا طلای خود را دریافت کنند.
شفائی میافزاید در جلسات رسمی مطرح شده که یکی از پلتفرمها با بیش از ۱۰۰ کیلوگرم کسری طلا مواجه بوده و در کیفپولهای مالی نیز چند صد میلیارد تومان کمبود وجود داشته است. حتی طلای سپردهشده در بانکها هم بهدرستی عیارسنجی نشده و مشخص نبود واقعاً ۱۸ عیار است یا خیر.
رئیس اتحادیه طلا با انتقاد از بلاتکلیفی ضوابط قیمتگذاری میگوید در دستورالعمل هیئت دولت، موضوع ساعت کاری و تبعیت از نرخ اتحادیه تهران بهطور شفاف نیامده و در جلسات نهایی وزارت اقتصاد تغییراتی ایجاد شده است.
او هشدار میدهد اینکه یک پلتفرم خودش قیمت استخراج کند و بدون محدودیت زمانی فعالیت داشته باشد منطقی نیست. قیمت طلا بر اساس اونس جهانی و نرخ ارز داخلی در ساعات مشخصی شکل میگیرد و بازار جهانی هم ساعت کاری مشخص دارد. در جریان جنگ ۱۲ روزه، برخی پلتفرمها قیمتها را پایینتر از نرخ اتحادیه تعیین کردند و مردم مجبور شدند طلا را ارزانتر بفروشند.
به گفته شفائی، قیمتسازی شبانه سیگنالهای غلط به کل بازار میدهد؛ همان چیزی که در سال گذشته و هفتههای اخیر دیده شد، جایی که در نیمهشب و طی چند روز قیمتها بهشکل عجیب بالا رفت. او تأکید میکند وقتی حدود ۶۰ هزار واحد صنفی طلافروشی در کشور وجود دارد، اگر هرکدام بخواهند مستقل و شبانه قیمت تعیین کنند، بازار کاملاً بیمعیار خواهد شد.
پلتفرمها به گفته او هنگام هجوم مردم برای خرید قیمت را بالا میبرند و وقتی مردم فروشنده میشوند، نرخ را پایین میآورند؛ نتیجه این نوسانسازی چیزی جز زیان مستقیم مردم نیست. این روند بازار کاذب میسازد و سرمایه را از تولید به سمت سوداگری سوق میدهد.
در پایان، شفائی خواستار نظارت جامع و قانونمند بر فعالیت پلتفرمها شد و هشدار داد مردم از خرید طلای آبشده حتی بهصورت فیزیکی خودداری کنند، زیرا این نوع طلا باید فقط در چرخه تخصصی تولید جریان داشته باشد. او توصیه کرد خریداران و فروشندگان طلا در پلتفرمها حتماً قیمت را با نرخ اتحادیه مقایسه کنند و تنها در ساعات رسمی بازار اقدام به معامله کنند؛ چرا که بیتوجهی به این اصول میتواند به از دست رفتن سرمایه منجر شود.
