سوالی که به درستی در ذهن تمامی شهروندان در تمامی نقاط کشور بهوجود آمده این است که چه ضرورتی دارد و چرا افراد باید وقت بگذارند معاینه فنی خودرو بگیرند و در واقع فلسفه وجودی معاینه فنی خودرو برای شهروندان، سازمانهای دولتی و بخش خصوصی مجری در سیستم چه بوده و از همه مهمتر از کجا شروع میشود، دورنمای آن کجاست و در انتها به کجا ختم میشود؟
گسترشنیوز: فلسفه وجودی معاینه فنی خودرو (inspection vehicle) را باید در امنیت و آلایندگی خودروها دانست.
نگاهی کشورهای دیگر جهان معاینه فنی خودرو به با نگاهی که در کشور ما وجود دارد متفاوت به نظر میرسد. در نگاهی که در جهان حاکم بر مراکز معاینه فنی خودرو است آن را یک سازمان بازرسی مستقل دانسته و حیطه انجام امور کاری آن نیز تعیین شده است. اما در آییننامه اجرایی و دستورالعمل ماده ۳ آن در ماده ۱ بند (ت) آورده شده است: « معاینه فنی: انجام بازدید کارشناسی و آزمونهای فنی برای تایید سلامت فنی، صحت عملکرد تجهیزات و سامانههای ایمنی و انطباق میزان انتشار آلایندگی وسایل نقلیه موتوری با شاخص مصوب محیط زیست، مبتنی با استانداردهای ملی و در صورت لزوم، منطقهای یا جهانی» اینکه مراکز معاینه فنی خودرو یک سازمان بازرسی مستقل بوده یا درباره آن فقط به یک سازمان بازدیدکننده بسنده شود، خود جای ابهامات بسیاری دارد. البته نکته مغفول در پس این تعاریف را باید جستوجو کرد که سازمانهای دولتی چه اهدافی داشته و فرجام را کار کجا میدانند.
در استاندارد ۹۱۸۱ آورده شده است:
« درباره بخشهای بیان شده در آزمون، در مواردی که کشف شود وسیله نقلیه دارای نقص است، باید قبل از اینکه خودرو به مرحله بعدی آزمون صلاحیت تردد در جاده برود، مراجع آزمون دارای صلاحیت به منظور تنظیم شرایطی که تحت آن وسیله نقلیه میتواند مورد استفاده قرار گیرد، روش اجرایی را به تصویب برسانند.
آزمون باید حداقل موارد بخشهای فهرست شده ذیل در مورد این آزمون را پوشش داده، به شرطی که این موارد با تجهیزات وسیله نقلیه مورد آزمون مرتبط باشند.
آزمونها باید با استفاده از روشها و تجهیزات جاری موجود و بدون استفاده از ابزار جهت پیاده کردن موتور یا جدا کردن سایر قطعات وسیله نقلیه، انجام شود.
در آزمون دورهای وسایل نقلیه، تمام موارد فهرست شده به استثنای مواردی که با علامت (*) مشخص شدهاند باید اجباری تلقی شوند؛ این موارد با شرایط وسیله نقلیه و لزوم استفاده از آنها در جاده متناسب بوده ولی در یک آزمون دورهای ضروری در نظر گرفته نمیشوند.
« دلایل نقص فنی» در مواردی که آنها به الزاماتی برمیگردند که در قوانین مصوب وسیله نقلیه در مورد نخستین دفعه شمارهگذاری قانونی وسیله نقلیه، نخستین دفعه شروع به کار، یا الزامات مربوط به تقویت وسیله نقلیه مقرر نشدهاند، کاربردی نداشته و در نظر گرفته نمیشوند.
این استاندارد برای نخستین بار برای تجدیدنظر در کمیته ملی استاندارد خودرو و نیرو محرکه در مورخ ۲۰/۹/۹۰ ۱۳به تصویب رسیده است. در دهه ۸۰ تمامی خودروهای تحویلی از طرف خودروسازان با استاندارد یورو ۲ انجام و استاندارد نیز بر همین اساس تدوین شده است حال آییننامه اجرایی به بخشنامههای محیطزیست ارجاع داده شده که آنها در سال ۹۵ ابلاغ شدهاند که این یک تعارض قانونی برای شهروندان را بهوجود آورده است. نکته دیگری که مورد توجه سازمان متولی بوده در استانهای مختلف برای آمار اشتغال بهره بردهاند و شهرداریها نیز نگاه انتفاعی بر این روند را دارند.
دکتر فاضلی در مقالهای با عنوان انقلاب، ساختوسازها، ساخت و پاختها و ساز وکارها به نکات قابل توجهی اشاره داشته که مصداق عملی آن را میتوان در فرآیند معاینه فنی خودرو به وضوح رویت کرد.
سختافزار در مراکز معاینه فنی خودرو تجهیزاتی است که الزاما منطبق براستاندارد بینالمللی بوده و از طریق کشورهای اروپایی تامین شود. نرمافزار این سیستم (سیمفا) ابلاغی در فرآیند معاینه فنی خودرو حتی در دیگر کشورهای جهان نبوده بلکه مبتنی بر الزامات تعیین شده از طرف وزارت کشور و سازمان راهداری و حملونقل جادهای تعیین شده است که بخش خصوصی تمام بخشها مورد نیاز را با هزینه جاری چند برابری تهیه و ارائه کرده است. اما سازگاری و پایداری در این فرآیند ملزوم به قواعد و تعهدات مربوط به این سیستم است. ابتر بودن قوانین نگاه جزیرهای در کارگروه معاینه فنی خودرو کشور برخوردهای سلیقهای در استان این سازگاری و تهعدات را از بین برده و معاینه فنی خودرو از محور خود منحرف شده است. در ادامه مقاله این نتیجه گرفته شده است که این نقصانهای جدی را نمیتوان با طرحهای عمرانی و پروژههای ساختوساز بیشتر درمان کرد. ساختوسازهای بیشتر بر بستر نظام اداری، قواعد حقوقی، شرایط نهادی و بهطور کلی سازوکارهایی که مولد همین وضعیت بودهاند، نتیجهای جز ناپایداری و ویرانی بیشتر نخواهد داشت. عقلانیت ساختوسازگرا کاملا مستعد آن است که شیوهای از حکمرانی «ساخت و پاختگرا» را نیز در خود بپروراند و به شکل فزایندهای مشروعیت سیاسی را فرسوده کند» رد پای تفکر ساخت و پاختگرا را میتوان در کارگروه معاینه فنی خودرو یافت. با وجود حدود ۱۷هزار کشته در تصادفات که حدود ۳۵ درصد آن به علت نقص فنی در خودرو است و رکن اساسی در سیستم یعنی ایمنی خودرو به باد فراموشی سپرده میشود. در قانون هوای پاک مراکز معاینه فنی خودرو باید مورد تایید سازمان حفاظت و محیطزیست باشند که این سازمان تنها با بخش آلایندگی در خودرو مرتبط است حال نقش کار گروه معاینه فنی خودرو را با وجود قانون هوای پاک چگونه باید تعریف کرد؟
در پس آلودگی هوای تهران نقش متولیان تغییر کرده است. آنها با تدوین انواع معاینه فنی خودرو از رنگهای مختلف (زرد، سبز و آبی) تا برتر و ویژه عملا به ویژهخواری در این فرآیند دست زدهاند و انحای مختلف به هم نان قرض میدهند. معاینه فنی برتر در انحصار شهرداری قرار میگیرد و برای تامین منابع مالی این شهرداری نیز در بخش سنگین این انحصار نیز بهوجود آمده تایید میشود و در عمل بخش خصوصی مورد اتهام و تقلب قرار میگیرد. البته نقش این نهادها در مراکز معاینه فنی خودروهای سبک مشهود بود. آنچه این فرآیند را دچار تنش بیشتری کرده نقش آنها در مراکز معاینه فنی سنگین است. تا چندی پیش مراکز معاینه فنی خودرو از شرایط برابری برخوردار بودند اما از پاییز امسال این نهادهای قدرت جایگاه بهتری بهدست آورده و این انحصار به مراکز معاینه فنی سنگین نیز تسری پیدا کرده است.
این رفتار انحصارطلبانه و تعامل سازمانهای دولتی با یکدیگر عاملی برای تضییع حقوق شهروندی و اضمحلال بخش خصوصی در این فرآیند خواهد بود.
عباس مجیدی نژاد، رئیس انجمن صنفی مراکز فنی خودرو کشور
