آمایش سرزمین برای رسیدن به اهداف تعریف شده در بخش معدن، یکی از موضوعهایی است که همواره فعالان معدنی و مدیران حاضر در این بخش از آن سخن میگویند.
به گزارش پایگاه خبری گسترش، روزنامه صمت نوشت: این در حالی است که سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور، ۷۷ لایه اطلاعاتی مربوط به آمایش سرزمین را در دست تولید دارد و قرار است مباحثی همچون گزارشهای فنی اقتصادی و زیستمحیطی را برای پروژههای مختلف معدنی و صنعتی در نظر بگیرد تا در افق ۱۴۰۴ انرژیها و منابع مورد نیازشان تخمین زده شده و در نهایت برای تامین آنها برنامهریزی شود. درباره مسائل یادشده با راضیه لک، رئیس سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور گفتوگو کردیم. البته در کنار تمام این موارد در زمینه اقدامات سازمان زمینشناسی برای دریاچه ارومیه که این روزها حال و روز خوشی ندارد نیز از وی سوال کردیم که معاون وزیر صنعت، معدن و تجارت در این باره گفت: دریاچه ارومیه از سال ۸۸ تغییر وضعیت داده و به یک پلایا تبدیل شده است اما همین پلایا را میتوان با مدیریت و برنامهریزی درست حفظ کرد و از مخاطره بعدی که ممکن است منطقه را تحت تاثیر قرار دهد، جلوگیری کرد.(پلایا مهمترین حوضه رسوبی در محیط تبخیری است). سازمان زمینشناسی درباره آمایش سرزمین چه اقداماتی انجام داده است؟ سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور ۷۷ لایه اطلاعاتی مربوط به آمایش سرزمین را در دست تولید دارد. یکی دیگر از اقدامات انجام شده، در زمینه تهیه نقشه راه علوم زمین و معدن است و در۳سالی که از فعالیت آن میگذرد عملیات فاز ۱و۲ پایان یافته و فاز سوم آغاز شده است. در واقع از این راه، فرصتها و تهدیدهای هر استانی از نظر محیط زیست، آب، مخاطرات زمینشناختی و موضوعهای مربوط به معادن نیز مشخص شده است. اکنون سازمان برنامه و بودجه ایران مسئولیت تدوین طرح آمایش سرزمین را به شکل کلان در اختیار دارد و با همه نهادهایی که میتوانند لایههای اطلاعاتی مربوط به آمایش سرزمین را تولید کنند ارتباط خوبی برقرار کرده است. این کار باید با جدیت انجام شود و مسائل مختلف از نظر فنی-اقتصادی و زیستمحیطی مورد بررسی قرار گیرند و مطالعات بنیادین برایشان انجام شود. همچنین جنوب ایران، سواحل مکران، سواحل هرمزگان، بوشهر و تا حدودی خوزستان، بهترین ظرفیت را برای توسعه دارند و باید جدی گرفته شوند. از طرفی میتوان از سواحل مکران و آبهای اقیانوسی در چابهار استفاده کرد. این اقدام بهترین راهکار است که بتوانیم ماده معدنی را وارد صنعت فرآوری کرده و از خامفروشی جلوگیری کنیم. تمام این موارد باید درباره آمایش سرزمین مورد توجه قرار گیرند. وضعیت منابع آبی ایران چگونه است؟ ایران با بحران کم آبی روبهرو است و از سوی وزارت نیرو نیز اعلام شده که کشور با کمبود منابع آبی دست به گریبان است. پس لازم است دیدگاه ما نسبت به منابع آبی کشور تغییر کند و به سمت مصرف بهینه آب پیش رویم اما این موضوع به این معنا نیست که باید کارهای خود را تعطیل کنیم، این در حالی است که در شرایط کنونی صرفهجویی لازم را در مصرف آب نداریم. از طرفی تغییر روش، دیدگاه و نگرش ما به موضوع آب، بسیار جدی است و از سطوح بالا تا پایین کشوری باید به این موضوع توجه کنند. عمده کارخانههای فرآوری در مناطق کمآب کشور مانند یزد، خـراسان رضوی و خـراسان جنوبی قرار دارند. از طرفی برای صنایع معدنی در افق ۱۴۰۴ بـرنامههای توسعهای تعریف شده و آب مورد نیاز برای این میزان توسعه صنعتی را نداریم. در این میان، شرایط قرارگیری معادن نیز به گونهای است که نمیتوان آن را جابهجا کرد و نزدیک منابع آبی برد اما میتوان صنایع مربوط به معادن را از نظر اقتصادی بررسی کرد و گزارشهای فنی اقتصادی و زیستمحیطی برای آنها در نظر گرفت تا در نهایت برنامهای تدوین شود که از این پس صنایع معدنی در مناطق با آب کافی ایجاد شوند. زمانی که منابع آبی نداریم باید از آب بازیافتی استفاده کنیم یا آب دریاها را به فلات مرکزی کشور انتقال دهیم که هزینه بسیاری دارد، همچنین ممکن است روی شرایط زیستمحیطی منطقهای که در آن عملیات شیرینسازی آب انجام میشود، اثرگذار باشد. بنابراین مطالعات جدی لازم است تا صنایع فرآوری و کارخانهها بر اساس معادن خاص خود در موقعیت قرار گیرند. در واقع یک برنامه جامع و کامل در این زمینه لازم داریم تا بتوانیم آن را کامل کنیم. با توجه به آمایش سرزمین میتوان به این هدف رسید که خوشبختانه سازمان زمینشناسی نیز در این زمینه ورود کرده و اقداماتی را انجام داده است. خلأهای موجود در زمینه استفاده از منابع آبی چیست؟ خلأیی که اکنون وجود دارد و سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور نیز باید به آن ورود کند در زمینه مدیریت یکپارچه منابع آبی در صنعت و معدن است. در واقع این ۲بخش باید مصرف خود را از دیگر بخشها همچون کشاورزی و آب شرب جدا کنند زیرا در غیر این صورت به اهداف خود نخواهد رسید. به این شکل منابع و مصارف موجود در مناطق مختلف مشخص میشود و بر اساس آن مدل یکپارچه منابع آبی تهیه شده و در نهایت، خلأ بخش صنعت و معدن برطرف خواهد شد. در این زمینه میبینیم که جهاد کشاورزی و وزارت نیرو نیز در بخش شرب در حال انجام اقداماتی هستند اما در بخش صنعت و معدن این اتفاق نیفتاده و تا زمانی که برنامهریزی برای آن انجام نشود نمیتوان روی این موضوع کار کرد. در این میان سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی که پیشینه خوبی در زمینه ایجاد پایگاه دادههای علوم زمین دارد، میتواند شروعکننده خوبی برای تهیه این اطلاعات و دادههای آماری باشد. البته قرار نیست سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور تمامی اقدامات لازم برای آمایش سرزمین را انجام دهد اما میتواند به عنوان یکی از پایههای اصلی این بخش مطرح شود. گفتنی است صنعت و معدن، سالانه چیزی بین ۲ تا ۲/۵ میلیارد مترمکعب آب مصرف میکند اما هنوز تفکیک دقیقی روی این مورد انجام نشده و باید مورد توجه قرار گیرد. گفته میشود به دلیل خشک شدن دریاچه ارومیه، امکان جابهجا شدن و ایجاد توفان نمکی در منطقه وجود دارد. برای احیای این دریاچه قرار است چه اقداماتی انجام شود؟ برای وضعیت بحرانی دریاچه ارومیه، کارگروه ملی از سال ۱۳۹۲ در کشور ایجاد شد که سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور نیز عضو این کارگروه است. از طرفی این کارگروه، متشکل از تمام دستگاههای اجرایی مربوط به دریاچه ارومیه یعنی وزارت نیرو، وزارت کشاورزی، وزارت صنعت، معدن و تجارت، سازمان برنامه و بودجه کشور، دانشگاهیان و نمایندگان مجلس شورای اسلامی و.... است و همه درگیر این موضوع هستند اما به دلیل پیچیده بودن مسئله دریاچه ارومیه، هر بخشی، از دریچه نگاه و تخصص خود به آن نگاه میکند. به عنوان نمونه، وزارت نیرو از زاویه منابع آبی به آن نگاه میکند و سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور نیز درباره رسوبات دریاچه و وضعیت زمینشناسی و تغییراتی که در این ۲دهه روی رسوبات دریاچه ایجاد شده، بررسیهایی انجام میدهد. در نتیجه دیدگاهها متفاوت است. با این حال در جلسههای کمیته راهبری دریاچه ارومیه، تصمیم گرفته شد تا نقشه راهی برای دریاچه ارومیه تدوین شود. این نقشه برای ۱۰ سال تدوین شده و به تصویب بیشتر افراد عضو کمیته راهبری رسیده است. البته در این میان شاید دیدگاه سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی به دریاچه ارومیه، نسبت به دیگر بخشها متفاوت باشد. به نظر ما دریاچه ارومیه از نظر زمینشناسی از دهههای گذشته یعنی از سال ۱۳۸۸ تغییر وضعیت داده و دیگر دریاچه شور به شمار نمیرود و پلایایی همچون پلایای حوضچه سلطان قم است. در حقیقت احیای دریاچه ارومیه، هزار سال زمان میبرد. در واقع وقتی تغییر محیط رسوبی رخ میدهد، از یک وضعیت به وضعیت جدید تبدیل میشود و شرایط جدیدی پیدا میکند. از نظر زمینشناسی در دورههای زمانی کوتاه، یک محیط رسوبی به محیط رسوبی دیگر تبدیل نمیشود. زمان طبیعی برای این تبدیل وضعیتها به همدیگر دورههای هزار ساله است. پس نباید انتظار داشت که بتوان یک پلایا را به یک دریاچه تبدیل کرد اما همین پلایا را میتوان با مدیریت و برنامهریزی درست حفظ کرد و از رخ دادن مخاطرات بعدی که ممکن است منطقه را تحت تاثیر قرار دهد، جلوگیری کرد. این مخاطرات میتواند ریزگردهای نمکی باشد. البته برخی فکر میکنند این ریزگردها از سطح دریاچه بلند میشوند در حالی که اینطور نیست و نمکها از سنگ نمک که بسیار سفت و سخت بوده و در کف دریاچه قرار دارد، ترسیب میشوند. پس حتی اگر بر سطح آب باشد با وزش باد از دریاچه جدا نخواهند شد. آنچه باعث تولید ریزگردهای نمکی میشود از نظر زمینشناسی و ژئومورفولوژی شامل بخشهایی است که به آن پهنه گِلی نمکی میگویند. در واقع در این پهنهها به دلیل ویژگی لولههای مویینه که در اثر تبخیر آبهای زیرزمینی شور به سطح زمین میآیند، ایجاد میشود. به این شکل که پوستههای نازک نمکی روی سطح زمین ایجاد میشوند و با نخستین بادی که میوزد بلند شده و ریزگرد ایجاد میشود یا از برخی پهنههای گلی ریزگردهای گلی بلند میشود. این پهنهها زمانی که از آب خارج میشوند باید کنترل شوند و مهار ریزگرد روی آنها انجام شود. در این زمینه نیز دولت مهار ریزگرد را در برنامههای خود تعریف کرده و با روشهای متفاوت همچون نهال کاری و... آن را جدی گرفته است.
آیا برنامههایی برای برداشت ذخایر معدنی موجود در دریاچه تعریف شده است؟ سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور، مطالعات خود را روی عناصر اقتصادی موجود در دریاچه ارومیه و نیز روی عناصری همچون پتاسیم، منیزیوم، لیتیوم و سایر منابعی که از استحصال آبهای شور حاصل میشود انجام میدهد. اگر مطالعات ما به اتمام برسد به روشی دست پیدا میکنیم که از نظر مسائل زیستمحیطی منطقه (پارک ملی است و از حساسیتهای بسیار بالایی برخوردار است) هماهنگ و همگام باشد تا بتوانیم بدون آسیب به محیطزیست، ضمن برداشت این ذخایر، دریاچه را نیز حفظ کنیم. همچنین بدون اینکه تاثیری روی آب دریاچه ایجاد شود از نمکهای دریاچه تا حدود ۱میلیارد دلار در سال منابع اقتصادی کسب خواهیم کرد که میتواند اشتغالزایی زیادی داشته باشد.در واقع انجام این کار، باعث تغییر الگوی معیشتی میشود، مردم منطقه نیز کمکم از کشاورزی به سمت مشاغل دیگری مانند این بخش روی خواهند آورد.
