نخستین چالش گازی بین ایران و ترکمنستان به سرمای سخت سال ۸۶ مربوط میشود. از سال ۷۵ زمانی که موج سرمای شدید کل کشور را فرا گرفت، بین ایران و ترکمنستان قراردادی برای تامین گاز مناطق شمالی ایران در ساختار سوآپ(معاوضه) و تامین به امضا رسیده بود.
به گزارش پایگاه خبری گسترش، روزنامه صمت نوشت: با این وجود پس از افت شدید دما در سال ۸۶ که باعث شد ۲۰ استان کشور در موج سرما و یخبندان قرار گیرند، ترکمنستان در اقدامی خلاف قرارداد یادشده نرخ گاز را ۹ برابر کرد؛ به عبارت دیگر شرکت ترکمنگاز نرخ هر مترمکعب گاز را از ۴۰ دلار به ۳۶۰ دلار رساند. با اینکه افزایش ناگهانی گاز از طرف ترکمنستان خلاف قرارداد بود، اما دولت نهم به این اقدام تن داد و پذیرفت گاز را ۹ برابر نرخ قبلی خریداری کند و این موضوع هزینههای بسیاری را به کشور تحمیل کرد. ترکمنستان که بارها از طرف ایران به رفتاری خلاف قرارداد متهم شده، سال گذشته نیز با نخستین موج سرما اقدام به قطع گاز کرد. پس از دو دوره مذاکره طرف ترکمن به مسئولان ایرانی اعلام کرد موضوع برطرف شده و جریان سوآپ و تامین گاز ادامه خواهد یافت. با این حال در رفتاری غیردیپلماتیک و به دور از حسن همجواری، روز بعد گاز ایران را قطع کرد. بیژن زنگنه در واکنشی این رفتار را «غیراخلاقی» و «غیرانسانی» توصیف کرد. پس از این اتفاق وزارت نفت و شرکت ملی گاز با همکاری بسیاری از سازمانهای دولتی و نهادهای کشوری توانستند در ۴۸ ساعت استانهای شمالی کشور را به شبکه ملی گاز متصل کنند. این سیاست باعث شد، تهدیدهای طرف ترکمن اثربخشی خود را از دست بدهد و ایران این بار دیگر تن به تحمیل شرایط جدید از طرف ترکمنستان ندهد. آنچه در این زمینه اهمیت دارد این است که پس از رفع برخی تنشها ترکمنستان دوباره اقدام به تامین گاز استانهای شمالی ایران کرد. موضوعی که اکنون در این زمینه مطرح شده این است که آیا در بحران گازی سال گذشته وزارت نفت در ۴۸ ساعت زیرساختهای تامین گاز استانهای شمالی را تامین کرد یا با استفاده از برخی روشها این مشکل بهطور موقت برطرف شد؟ برخی کارشناسان و نمایندگان مجلس شورای اسلامی میگویند دولت یازدهم در سال ۹۵ زیرساخت تامین گاز را برای استانهای همجوار و نزدیک ترکمنستان تامین کرده و دیگر نیازی به گاز این کشور وجود ندارد. با این حال این پرسش همچنان مطرح است که با این حال چرا هنوز با این همسایه شمالی که در روابط گازی بارها خلاف قرارداد رفتار کرده، روابط دو طرفه ادامه یافته است؟
انجام عملیات غیرممکن جلال میرزایی، عضو کمیسیون انرژی در مجلس شورای اسلامی درباره وضعیت همکاریهای گازی با ترکمنستان گفت: سال گذشته با اینکه عملیاتی سخت و دشوار بود، اما دولت توانست در کمترین زمان غیرقابل پیشبینی، مشکل گازی استانهای شمالی را برطرف کند. این اقدام دولت زنگ آرامش گازی در داخل کشور و زنگ خطری برای ترکمنستان بود. در جریان این اقدام، ترکمنستان ایران را به چشم خریداری دید که از دست رفته و میتواند به لحاظ گازی بدون نیاز به ترکمنها مسیر توسعه را ادامه دهد. میرزایی با اشاره به زیرساختهایی که سال گذشته در زمینه تامین گاز داخل کشور تامین شد، افزود: سال گذشته پس از آن شوک گازی، ایران زیرساختهای بسیار مناسبی را تامین کرد که اکنون از آنها استفاده میشود. در شرایط کنونی باید از این زیرساختها بیشترین استفاده را برد. شرایط سیاسی، توسعه گازی و اقتصادی ایران امروز به گونهای نیست که تن به پیشنهادهای تحمیلی طرف ترکمن بدهد. این عضو کمیسیون انرژی با بیان اینکه دولت سال گذشته به تجربه و رکوردهای مناسبی در زمینه گاز دست یافت، بیان کرد: بر این اساس دیگر از رفتارهای طرف ترکمن غافلگیر نخواهیم شد و به طور کامل آماده ایستادگی دربرابر حرف خلاف قرارداد هستیم. وی در ادامه به بهرهبرداری از زیرساختهای موجود در استانهای شمالی برای اتصال به شبکه ملی گاز پرداخت و در این باره اظهار کرد: دولت اکنون از زیرساختهای مناسبی برخوردار است و میتوان در این زمینه اقداماتی انجام داد که بهطور کلی گاز ترکمنستان از ایران سوآپ شود. سال گذشته نیز مقامات ایرانی در دیدار با برخی مسئولان ارمنستان به این موضوع اشاره کرده بودند که امیدواریم این موضوع سریعتر پیگیری شود.
دولت بر سوآپ گاز تمرکز کند غلامرضا شرفی، عضو کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی درباره تغییرات گازی ایران و لزوم ادامه تامین گاز از طریق ترکمنستان گفت: قراردادهایی که بسته میشوند گاهی به دلیل تغییر طرف تقاضا یا شرایط فصلی و ژئوپلتیک منطقهای دستخوش تغییراتی میشوند. در این شرایط طبیعی است که طرف عرضهکننده به دنبال کسب سود بیشتر باشد. با این وجود در زمینه قرارداد گازی با ترکمنستان و اتفاقهایی که سال گذشته رخ داد باید در نظر داشت این کشور از شرایط موجود قصد سوءاستفاده و رفتارهای خلاف قرارداد داشت. خوشبختانه در آن مقطع طرف ایرانی بر خلاف اتفاق ۱۰ سال پیش توانست ایستادگی کند. شرفی با اشاره به اینکه در مدت ۴۸ ساعت زیرساخت تامین گاز استانهای شمالی ایران از طریق شبکه ملی و دیسپچینگ داخلی تامین شد، افزود: تامین این زیرساختها و بهرهبرداری از آنها در ۴۸ ساعت، یکی از بزرگترین دستاوردهای صنعت گاز ایران است که نباید از کنار آن به سادگی عبور کرد. اکنون این زیرساختها وجود دارد و دولت دوازدهم باید از این موضوع بیشترین بهرهبرداری را داشته باشد. این عضو کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی با بیان اینکه بررسی قطع تامین گاز از طرف ترکمنستان موضوعی است که دولت باید درباره آن تصمیمگیری کند، بیان کرد: با این حال برخی پیشنهادها وجود دارد که دولت میتواند با بررسی آنها به سودده بودن یا نبودن آن پی ببرد. یکی از موضوعهایی که در این زمینه مطرح است بحث سوآپ گاز از ترکمنستان به ارمنستان است. این موضوع ماههای گذشته مطرح شده و اگر به نتیجه برسد این کار از طریق ایران انجام میشود. باید در نظر داشته باشیم سال گذشته که ترکمنستان شیر گاز ایران را قطع کرد، سوآپ ادامه داشت و هنوز هم میتوان از ظرفیتهای اقتصادی این همکاری بیشترین استفاده را داشت.
نقش ارمنستان در روابط گازی در شرایطی که ظرفیت تولید گاز کشور نسبت به زمستان ۹۵ و زمستانهای قبلی افزایش داشته، دیگر نیازی به واردات گاز از ترکمنستان نداریم و این تجارت گازی، به سوآپ گاز تغییر ماهیت داده و در قالب افزایش حجم سوآپ گاز ترکمنستان از خاک ایران مطرح شده است. قطع یکباره گاز صادراتی به ایران از سوی ترکمنستان، در شرایطی که در ابتدای فصل سرما قرار داشتیم و حفظ پایداری فشار گاز شمال کشور با گاز وارداتی از ترکمنستان پیشبینی شده بود، ایران را در موضع دادخواهی در مقابل شریک ترکمنی خود قرار داد. به گزارش وزارت امور خارجه غلامرضا باقریمقدم، مدیر کل مشترکالمنافع وزارت امور خارجه در ماههای گذشته و در جریان سفر هیات سیاسی و اقتصادی ایران به آسیای میانه و قفقاز در این باره گفته بود: شرکت ملی گاز ایران و شرکت گاز ترکمنستان اختلافنظرهایی را بر سر میزان گاز دریافتی و کیفیت آن دارند و به همین دلیل همکاریهای گازی دو کشور کاهش یافته است، اما شرکتها در حال مذاکره برای حل و فصل آن هستند. در سوآپ گاز همچنان همکاریهای ما با ترکمنستان ادامه دارد و نه تنها شرکتهای دو کشور در حال انجام این کار هستند، بلکه چند کشور دیگر هم اظهار علاقه کردهاند میزان سوآپ را با ترکمنستان افزایش دهند که مورد استقبال طرف ترکمنی قرار گرفته و امیدواریم مذاکرات به نتیجه مثبت برسد. چندی پس از اینکه موضوع افزایش سهم سوآپ ایران از گاز ترکمنستان مطرح شد، وزیر نفت ایران و نخستوزیر ارمنستان در این زمینه با یکدیگر دیدار و گفتوگو کردند. معاون وزیر نفت در امور بینالملل و بازرگانی در آن دیدار گفته بود: سوآپ گاز ترکمنستان به ارمنستان دیگر محور مذاکرات وزیر نفت ایران و نخستوزیر ارمنستان بود که ایران موافقت خود را برای همکاری دراینباره اعلام کرده است. امیرحسین زمانینیا، معاون وزیر نفت در امور بینالملل و بازرگانی در باره محورهای گفتوگوی دو طرف در این نشست مشترک به ایرنا گفته بود: در این دیدار نخستوزیر ارمنستان علاقهمندی خود را برای خرید مستقل گاز از ایران اعلام کرده و قرار شد مذاکرات بیشتر در این باره با شرکت ملی گاز ادامه یابد. سوآپ گاز ترکمنستان به ارمنستان دیگر محور مذاکرات بود که ایران موافقت خود را برای همکاری در این باره اعلام کرده است. پس از آن دیدار و مثبت اعلام کردن ارزیابیها از نشست مشترک، اسحاق جهانگیری نیز به میدان آمد تا دیدارها رنگ و بوی بیشتری از اجرایی کردن صحبتهای رد و بدل شده به خود بگیرد.
در نهایت معاون اول رئیسجمهوری با نخستوزیر ارمنستان دیدار کرد. پس از آن دیدار، معاون اول رئیسجمهوری ایران در نشست خبری مشترک با این مقام دولت ارمنستان گفت: یکی از محورهایی که میتوانیم بین خلیجفارس و دریای سیاه ارتباط برقرار کنیم از طریق ارمنستان است که در این زمینه گفتوگو و بررسی شد و مذاکراتی نیز در ارتباط با انتقال خط سوم برق و افزایش صادرات گاز انجام شده است. براساس این گزارش به نظر میرسد دولت دوازدهم قصد دارد مازاد نیاز خود را از گاز ترکمنستان در قالب سوآپ به ارمنستان صادر کند. با توجه به زیرساختهای شبکه گازی کشور در شمال کشور و بینیازی نسبی به گاز ترکمنستان به نظر میرسد این نزدیکترین تیر دولت دوازدهم به اهداف گازی است.
