مجتبی سلیمانی سدهی / عضو هیات علمی موسسه مطالعات و پژوهشهای بازرگانی
در ۴ دهه اخیر، مدیریت لجستیک به عنوان یکی از روشهای پرکاربرد و اثرگذار در راستای کاهش نرخ تمامشده در سطوح بینبنگاهی و شبکهای، مورد استفاده سازمانهای موفق قرار گرفته است.
بنا بر تجربه کشورها و شرکتهای موفقی که توانستهاند در نرخ محصولات خود مزیت رقابتی ایجاد کنند، هزینههای لجستیکی یکی از مولفههای مهم نرخ تمامشده بوده است که این نمونههای موفق، تلاش ویژهای در کاهش آن هزینهها داشتهاند.
بنا بر تعریف «لجستیک به فرآیندهای برنامهریزی، اجرا و کنترل جریان فیزیکی کالا در زنجیره تامین گفته میشود که ذخیرهسازی و جریان اثربخش و کارای کالاها، خدمات و اطلاعات مربوط به آنها را در دو جهت رفتوبرگشت میان مبدا و محل مصرف، برای پاسخگویی به نیاز مشتری مدیریت میکند.»
هزینههای لجستیکی شامل این موارد میشود:
- هزینه فعالیتهای حملونقل و جابهجایی
- هزینه فعالیتهای ذخیرهسازی یا انبارداری
- هزینه مربوط به ارزش زمانی سرمایه در کالاهای راکد در سیستم لجستیک شامل ارزشافزوده حملونقل
- هزینه تغییر شکل فیزیکی که برای حملونقل، انبارداری و جابهجایی ایمن و کارا لازم است
- هزینه بستهبندی اضافی مورد نیاز
- هزینه اطلاعات و یکپارچهسازی ارتباطات
- هزینههای مدیریت سیستم لجستیک
- هزینه در دسترس نبودن کالا (هنگام نیاز)
در یک دستهبندی کلی، هزینههای لجستیکی شامل هزینههای حملونقل، انبار کردن، کنترل موجودی و مدیریت لجستیک میشود.
از آنجایی که هزینههای لجستیک همواره بخشی از نرخ نهایی محصول است، محاسبه هزینههای لجستیک و تلاش در جهت کاهش آن بسیار مهم است. باتوجه به اینکه تاکنون اندازهگیری دقیق و آماری از شاخص «هزینههای لجستیک» در کشورمان انجام نشده است؛ ارائه برآوردی محاسباتی از این شاخص، گامی مهم در مدنظر قرار دادن هزینههای لجستیکی بهعنوان یکی از مولفههای اصلی در نرخ تمامشده کالا خواهد بود.
براساس مطالعات انجامشده در کشورهای مختلف (از سوی بانک جهانی)، از کل هزینههای لجستیکی در هر کشور، بهطور متوسط ۶۲ درصد آن متعلق به بخش حملونقل، ۳۴ درصد متعلق به بخش نگهداری موجودی و انبارداری و ۴ درصد مربوط به مدیریت و کنترل لجستیک است. از سوی دیگر، درحالحاضر ۶ تا ۷ درصد نرخ کالاها در جهان متاثر از هزینههای حملونقل است اما این شاخص در ایران، بنا بر محاسبات اتاق بازرگانی ایران، حدود ۱۲ درصد برآورد شده است.
با مبنا قرار دادن این آمار و نیز توجه به این موضوع که هزینههای حملونقل حدود ۶۲ درصد از کل هزینههای لجستیکی را تشکیل میدهد، با یک حساب سرانگشتی میتوان نتیجهگیری کرد متوسط سهم هزینههای لجستیکی از نرخ تمامشده محصولات در جهان بین ۹/۷ تا ۱۱/۳ درصد از نرخ تمامشده محصول و در ایران حدود ۱۹/۴ درصد از نرخ تمامشده است.
از این رو، مدیریت کارآمد فعالیتهای لجستیکی، یک منبع کامل برای ایجاد مزیتهای رقابتی بوده و میتواند منجر به کاهش چشمگیری در هزینهها شود.
بنا بر محاسبات سرانگشتی انجام شده، درصورت مدیریت کارای فعالیتهای لجستیکی (شامل حملونقل، ذخیرهسازی و سایر فعالیتهای لجستیکی) در کشورمان، میتوان کاهش ۸ تا ۱۰ درصدی سهم هزینههای لجستیکی از نرخ تمامشده را شاهد بود که در نتیجه آن و با ثابت فرض کردن سایر عوامل موثر در نرخ تمامشده، فقط با رساندن سهم هزینههای لجستیک به استاندارد و متوسط جهانی آن، میتوان کاهش ۸ تا ۱۰ درصدی نرخ تمامشده محصولات ایرانی که بهدست مصرفکنندگان میرسد را تضمین کرد.
