حمزه عسگری رشتیانی/ دانشجوی دکترای حسابداری
در عصر حاضر هر کشوری که به دنبال رشد و توسعه است در کنار بازار پول، بازار سرمایهای نیز ایجاد کرده تا از این طریق منابع ملی، پساندازها و سرمایههای داخلی و خارجی را به راحتی و با کارآیی بیشتر توزیع کند. ایجاد یک بازار سرمایه قوی و کارا زیرساخت اساسی تامین مالی بلندمدت طرحهای اساسی بوده و در نتیجه موجبات رشد و توسعه را فراهم میکند. بازار سرمایه با توجه به ویژگیهایش فرآیندی را ایجاد میکند تا براساس آن امکان تبدیل پساندازهای اندک به سرمایهگذاریهای کلان اقتصادی در کشور براساس تخصیص بهینه منابع فراهم شود. در بازار سرمایه پرسودترین فعالیتهای اقتصادی با بیشترین حجم سرمایهگذاری روبهرو خواهند شد. در کشورهای توسعـهیافته بازارهای بورس اوراق بهادار، هسته مرکزی بازار سرمایه بهشمار میروند و سالانه مبلغ هنگفتی از سرمایهها و پساندازهای خرد را به صورت سرمایههای کلان به بخشهای مولد و پرسود جامعه هدایت میکنند. این بازارها علاوه بر تامین سرمایه، در کاهش تورم، افزایش تولید و بهبود کارآیی مدیران نقش اساسی دارند و با تکیه بر مقررات، شرایط و امکانات مناسب از طریق ایجاد زمینههای مناسب برای سرمایهگذاران داخلی و خارجی میتوانند نقش بسیار مهم و حیاتی در رشد و توسعه اقتصادی و حتی اجتماعی داشته باشند از طرفی در صورت وجود مشکلات در این بازارها، نه تنها مشکلی از اقتصاد کشور برطرف نمیشود، بلکه مشکلات اقتصادی و مالی حادتر هم خواهند شد. ساختار تشکیلاتی بورس تهران، زیرنظر و دخالت مستقیم دولت و سازمانهای دولتی قرار دارد به نحوی که نمیتوان بیان کرد که سازمان بورس اوراق بهادار تهران، سازمانی مستقل و متعلق به کارگزاران و سهامدارن بوده و توسط آنها اداره میشود. البته در برخی موارد این حضور دولت میتواند تاثیر مثبتی در پی داشته باشد اما در بیشتر موارد تجربه کشورهای دیگر نشاندهنده کاهش نقش دولت در این بازار است. بانکها که در گذشته بهعنوان شرکتهای خصوصی و ذینفع در کنار دیگر شرکتها در بورس فعالیت میکردند امروزه نهتنها بهعنوان کارگزار، بلکه به عنوان سازمانهای دولتی از اقتدار بسزایی در بورس برخوردار هستند. در کنار بانکها شرکتهای پالایشی و پتروشیمی نیز سهم بالایی از بازار سهام را به خود اختصاص دادهاند. این نوع شرکتها بیشتر دارای مدیریت و ساختاری دولتی بوده و تغییرات آنها بر اساس تصمیمات ملی خواهد بود بنابراین میتوان اظهار کرد بخش عمدهای از بازار سهام دارای مدیریت دولتی است. علاوه بر این، بانکها که خود از فعالان اصلی بازار پول هستند، در برخی موارد تضاد منافع بین بازار سهام و بازار پول را مشاهده کرده و بازار سهام را قربانی بازار پول میکنند. بیشتر شرکتهای موجود در بازار سهام فقط برای استفاده از معافیتهای مالیاتی، با عرضه ناچیزی از سهام خود، متقاضی ورود به بورس شدهاند اما پس از پذیرش و درج نام آنها در فهرست نرخهای بازار سهام، همکاری لازم را با این نهاد در جهت ارائه اطلاعات کامل نداشته و در مواردی نیز برخی از شرکتها اطلاعات نادرست در اختیار بورس و سرمایهگذاران قرار دادهاند. مشاهده تجربه دیگر کشورها در این زمینه، بیانگر این است که در این کشورها به علت وجـود نهادها و موسسـههای مختلف در زمینه جمـعآوری اطلاعات از شرکتها، موسسههای حسابرسی مستقل و موسسههای کارگزاری فعال در بورس، صورتهای مالی شرکتها مورد تحلیل و ارزیابی قرار گرفته و گزارشها و اطلاعات لازم در اختیار بورس قرار میگیرد. قوانین و مقررات فعلی بازار سهام موضوعاتی نظیر شیوه معاملات داخلی، حمایت از سهامداران و ضمانت اجرای قوانین را دربرنمیگیرد که بر این اساس ضرورت بازنگری در قوانین و مقررات موجود درباره بورس اوراق بهادار و تدوین قانون جامع برای بازار سرمایه ایران به خوبی احساس میشود. نیازهای مقرراتی و قانونی بازار سرمایه ایران را به شرح زیر میتوان بیان کرد؛ به منظور افزایش شفافیت اطلاعاتی شرکتهای پذیرفتهشده در بازار سهام، رابطه با حمایت از بازار سهام و شرکتهای پذیرفته شده، توسعه بازار و ایجاد نهادهای لازم واصلاح هرچه بهتر قوانین مربوط به تجارت و مالیاتها موثر است. بازار سهام به دلیل برخی مشکلات که بیشتر ناشی از ضعف آگاهی مردم نسبت به این بازار است، در بحث اثرگذاری و توسعه با مسائلی روبهرو است که از آن جمله میتوان به مشارکت اندک مردم در بازار سهام یا همان کمبود سرمایهگذار حقیقی در بازار اشاره کرد. با کاهش سرمایهگذاری مردم در این بازار شرکتها در بحث تامین مالی با مشکل مواجه شدهاند و این رویداد با کاهش اشتغال دوباره اثرات زیانباری را به خود مردم بازخورد میدهد. با افزایش مشارکت افراد حقیقی در بازار سهام از یکسو مقدار پسانداز و سرمایهگذاری و از سوی دیگر نظارت بر عملکرد شرکتهای بورسی افزایش مییابد، در عین حال حجم مبادلات و ارزش بازار سهام افزایش یافته و این امر سبب افزایش عمق بازار سهام و درنهایت موجب بهبود واکنش بازار سهام به نوسانات و شوکهای اقتصادی وارد شده به بازار سهام میشود.
