سعید میرمحمدی / کارشناس حقوق بینالملل
اموال فرهنگی از جمله اموال ارزشمند است که نه تنها به ملتها، بلکه به تمامی بشریت تعلق دارد و نبود هر یک از این اموال ارزشمند از طریق تنزیل وضعیت یا از بین رفتن آنها موجب فقر میراث تمامی ملل جهان خواهد شد.
بخشهایی از این اموال را میتوان به دلیل ویژگیهای استثنایی دارای ارزش والای جهانی و بدین لحاظ شایسته حفاظت ویژه در برابر مخاطراتی دانست که به طرزی فزاینده آنها را تهدید میکنند.
حفاظت از اموال فرهنگی در عصرکنونی با اسناد بینالمللی بهعنوان یکی از راهکارهای حمایت این میراث گرانبها به شمار میرود. این در حالی است که محافظت از این آثار سبب انتقال فرهنگ و میراثفرهنگی به نسلهای بعدی آنها خواهد شد. از سوی دیگر محافظت از این میراث در قرن بیست و یکم که دوران مبارزه با آلودگیهای زیستمحیطی است یک ضرورت است.
اصل ملی و بینالمللی درباره اموال فرهنگی، شناسایی و حفاظت از آثار فرهنگی و تاریخی است تا اینگونه آثار از گزند عوامل طبیعی و انسانی در امان باشد یا بهعنوان میراث جهانی بشریت برای همیشه حفظ و به نسلهای بعدی منتقل شود. همچنین در سطح ملی برای حفظ و حمایت از اموال فرهنگی، اقدامات مختلفی ابعاد و زمینههای گوناگون آن انجام شده که برخی از این اقدامات، جنبه پیشگیری و برخی جنبه مقابله دارند.
مسائل مربوط به اموال فرهنگی مانند بسیاری از موضوعهای اجتماعی بهدور از مسائل حقوقی نبوده و جنبههای گوناگون حقوقی بهدنبال دارد. از همان ابتدا و در برقراری قوانین و مقررات مربوط به میراثفرهنگی و نیز تعقیب و پیشگیری مرتکبان جرائم علیه میراثفرهنگی و حقوق دخالت و نقش دارد.
به موجب قوانین، رعایت نشدن مقررات مربوط به میراثفرهنگی، در موارد گوناگونی جنبه محرمانه داشته و مرتکب بر اساس قوانین و مقررات مربوط قابل تعقیب و مجازات است.
در زمینه مربوط به مبارزه با قاچاق اموال فرهنگی یکسری نقاط ضعف وجود دارد که البته این دسته مشکلات ناشی از ضعف رعایت قوانین در خارج از مرزهای کشور میشود. که تاثیر آنها باعث وقوع یا تشدید روند حفاریهای غیرمجاز و قاچاق اموال فرهنگی میشود.
قاچاق اموال فرهنگی از عمدهترین منابع درآمد گروههای جرائم سازمانیافته است همچنین به منبع مهم پولشویی عواید حاصل از جرم نیز تبدیل شده و از این جهت مشکلی است که تمام کشورها با آن مواجه هستند.
شواهد نشانگر ارتباط تنگاتنگ جرایم سازمان یافته فراملی است که شبکههای آن از مسیر و روش کار یکسان برای انتقال اموال فرهنگی همانند انتقال مواد مخدر، سلاح گرم و دیگر اقلام استفاده میکنند. قاچاق اموال فرهنگی نه تنها جرائم سازمانیافته را تقویت میکند، بلکه توانایی ایجاد درکی درست از تاریخ جمعی را نابود کرده و به هویت فرهنگی کشورهای مبدا لطمه بسیار وارد میکند. از این رو در زمینه مبارزه با قاچاق اموال فرهنگی اسنادی در حقوق بینالملل مورد تصویب قرار گرفته و سازمانهایی در سطح بینالملل ایجاد شده است.
در زمینه مبارزه با قاچاق اموال فرهنگی میتوان به اقدامات سازمانهای بینالمللی و تصویب اسنادی در این زمینه اشاره کرد. علاوه بر آن حمایت از اموال فرهنگی وظیفهای همگانی و مستلزم مشارکت مردم و نهادهای مدنی است، اما بیتردید نقش اساسی در این زمینه بر عهده دولتهاست. دولتها با ساز و کارهای فنی، مالی، اداری و کیفری میتواند از اموال تاریخی- فرهنگی حمایت کند.
از جمله اقداماتی که سازمانهای بینالمللی در زمینه مبارزه با قاچاق اموال فرهنگی اندیشیدهاند تصویب کنوانسیونهایی در حفظ اموال فرهنگی بوده که در این زمینه میتوان به کنوانسیون ۱۹۷۰ درباره اتخاذ تدابیر به منظور جلوگیری از ورود و صدور و انتقال غیرقانونی مالکیت اموال فرهنگی - تاریخی و کنوانسیون ۱۹۹۵ درباره اعاده اموال فرهنگی قاچاق و مسروقه اشاره کرد.
