براساس سند چشمانداز ایران در سال ۱۴۰۴ باید به مرز کشورهای نوظهور صنعتی برسد، براساس تقسیمبندی یونیدو ایران جزو کشورهای درحال توسعه صنعتی است.
در همین زمینه وزارت صنعت، معدن و تجارت با تدوین سند راهبردی ۱۰ساله کشور چشمانداز روشنی را از شاخصهای صنعتی برای رسیدن به جایگاه یک کشور نوظهور صنعتی روشن کرده اما مهمتر از هدفگذاری چگونگی رسیدن به اهداف است. مسیر رسیدن به توسعه صنعتی تنها از جاده صنعت و معدن نمیگذرد بلکه رسیدن به مقصد نهایی مستلزم زیرساختهای اجتماعی و اقتصادی است که منجر به رشد شاخصهای صنعتی کشور میشود. سند آمایش سرزمینی صنعت و معدن نقشه راه مناسبی برای توسعه استانی رشته فعالیتهای صنعتی است اما هر رشته فعالیت نیازمند زیرساختهای اجتماعی، نیرویانسانی، انرژی و منابع زیستمحیطی و... است، بنابراین برای توسعهرشته فعالیتهای مختلف دستگاههای مختلفی علاوهبر وزارت صنعت، معدن و تجارت دخیل هستند. وزارت صنعت، معدن و تجارت در تلاش است با تطبیق سند آمایش سرزمینی صنعت و معدن با سند آمایش سایر دستگاهها زمینههای توسعه متوازن در تمام بخشها را فراهم کند. در همین زمینه «گسترش صنعت» در حاشیه بازدید قائممقام وزیر صنعت، معدن و تجارت از موسسه فرهنگی و مطبوعاتی در گفتوگو با محسن اتابکی، مدیرکل دفتر سیاستگذاری و برنامهریزی وزارت صنعت، معدن و تجارت به بررسی برنامهریزیهای توسعهای این وزارتخانه پرداخته که میخوانید:
یکی از ماموریتهای اصلی دفتر سیاستگذاری و برنامه وزارت صنعت، معدن و تجارت تعیین استراتژیها و برنامهریزی توسعه صنعتی کشور است. بر همین اساس برنامهریزی توسعه صنعتی کشور برچه مبنا تهیه و تنظیم شده است؟ وقتی سخن از برنامهریزی استراتژیک میشود یعنی مجموعهای از هدفگذاریها، راهبرد تخصیص منابع و اجرا تشکیل میشود. وقتی فقط از استراتژی استفاده میکنیم تنها راهبردها و مولفههای برنامهریزی را شامل میشود. بنابراین هدف کلان سند بالادستی افق چشمانداز ۱۴۰۴ جمهوری اسلامی است که به نظرم باید بازنگری سند چشمانداز و هدفگذاری برای رسیدن به ۱۴۱۴ انجام شود. چون کشور همواره به برنامه بلندمدت نیاز دارد و اکنون قبل از رسیدن به ۱۴۰۴ باید به فکر افقهای بلندتر نیز باشیم تا دستگاههای مختلف برنامهریزیهای خود را براساس آن انجام دهند. از سوی دیگر پس از ادغام وزارتخانهها در مجلس شورای اسلامی دولت موظف شد ماموریتهای وزارتخانه انجام شود اما تا دولت یازدهم این اتفاق نیفتاد و در این دوره با تدوین این سند ماموریت و وظایف وزارت صنعت، معدن و تجارت نیز در ذیل این برنامه تدوین شده است. برمبنای این چارچوب یکسری خطمشی و سیاستهای کلی تعریف شده که اجراشدنی نیست بلکه رعایتشدنی است. این خطمشیها عبارتند از: بحث مسئولیت اجتماعی، منابع ملی، زیستمحیطی و... که تمام برنامهریزیهای صادراتی و تولیدی با رعایت این پیشفرضها انجام خواهد شد. بنابراین هدفگذاریهای کمی و کیفی بخش صنعت، معدن و تجارت براساس قوانین بالادستی و خطمشیهای تعریف شده انجام شده است.
ایران از نظر توسعه صنعتی در چه جایگاهی قرار دارد و چه هدفگذاری در برنامه ۱۰ ساله صنعت کشور دیده شده است؟ در چشمانداز صنعت و معدن شاخص اصلی صنعتیسازی است که براساس تقسیمبندی یونیدو کشورها به ۴دسته کشورهای توسعهیافته، نوظهور صنعتی، در حال توسعه و کمتر توسعهیافته تقسیم شدهاند و ایران در دسته کشورهای درحال توسعه قرار میگیرد. در هدفگذاریهای انجام شده سند چشمانداز ایران تا سال ۱۴۰۴ باید رتبه نخست منطقه باشد که در این زمینه ایران در شاخصهای اقتصادی و صنعتی باید به مرز کشورهای نوظهور صنعتی برسد. البته با توجه به ظرفیتهای درونی و بیرونی محیطی ایران قابلیت رسیدن به کشور نوظهور صنعتی را دارد. برای این منظور در شاخصهای کمی هدفگذاریهایی شده است به عنوان مثال سرانه ارزشافزوده درحالحاضر حدود ۴۰۰ دلار است که تا پایان ۱۴۰۴ باید به هزار دلار برسد. سهم ارزشافزوده کشورهای نوظهور از کل جهان حدود ۰/۵ است درحالی که سهم ایران حدود ۰/۳ است.
لازمه تحقق این اهداف چیست و علاوه بر هدفگذاری چه برنامهای برای رسیدن به اهداف تدوین شده است؟ این هدفگذاریهایی است که براساس توان کشور برنامهریزی شده اما اینکه چقدر میتوانیم آن را محقق کنیم موضوع دیگری است، برای برنامهریزی گام نخست تعیین اهداف است و در گام بعد مقدمات لازم برای رسیدن به این اهداف باید تعیین شود. در این زمینه رشته فعالیتهای مختلف را از منظرهای مختلف مورد بررسی قرار دادهایم و ظرفیت استانی هر رشته فعالیت صنعتی استخراج شده تا سهم هر استان و رشته فعالیت برای رسیدن به شاخصهای کلان تعریف شود. پس از تعیین ظرفیتها اولویتبندیها برای شتاب بیشتر در رسیدن به اهداف انجام شده که سند آمایش سرزمینی در همین زمینه تدوین و در فصل ششم سند راهبردی تعریف شده است.
دستگاههای مختلف در برنامهریزی توسعه صنعتی چه نقشی دارند و وزارت صنعت، معدن و تجارت چه اقداماتی برای هماهنگی با دستگاهها انجام داده است؟ سند آمایش سرزمینی در تمام بخشها باید در اتباط با یکدیگر تعریف شود به طور مثال در هفتههای گذشته با تشکیل کارگروه مشترکی میان وزارت صنعت، معدن و تجارت و وزارت علوم، تحقیقات و فناوری تطبیق سند آمایش سرزمینی صنایع با سند آمایش آموزشی آغاز شده تا اگر بناست در استانی رشته فعالیتی مورد توجه قرار گیرد تربیت نیروی آموزشی و رشتههای دانشگاهی نیز براساس آن تعریف شود. در تلاش هستیم تا این ارتباط با تمام دستگاهها ایجاد شود چون برای ارتقای کارآیی و اثربخشی سند آمایش صنعت، این سند با سند آمایش وزارت نیرو، بهداشت و... نیز باید هماهنگ باشد. ستاد سند آمایش سرزمینی با محوریت سازمان برنامهریزی و بودجه نیز بر همین اساس تشکیل شده تا اسناد تهیه شده مرتبط با سایر بخشها باشد اما وزارت صنعت، معدن و تجارت جدا از این ستاد سعی دارد هماهنگی و ارتباط با دستگاهها را تقویت کند.
در ویرایش دوم سند راهبردی صنعت و معدن چه فصلهایی اضافه شده است؟ در هر ویرایش سعی میشود علاوهبر افزایش سند راهبردی رشته فعالیتهای مختلف اطلاعات و هدفگذاریها نیز بهروز شود. یکی از نقدهایی که برخی به سند راهبردی وزارت صنعت، معدن و تجارت وارد میکردند بررسی تنها ۸ رشته فعالیت بود. تدوین یک برنامه جامع نیاز به زمان دارد و در برخی حوزهها نیز زیرساخت شاخصهای آماری وجود ندارد. در همین راستا با ایجاد سامانههای آماری و تامین زیرساختهای اطلاعاتی به مرور برنامههای راهبردی صنایع تکمیل میشود. در ویرایش نخست تنها مبنای اولویتبندی صنایع، هدفگذاریهای کلان و برنامه راهبردی ۸صنعت اولویتدار مشخص شد که در ویرایش دوم یکسری تحلیلها و اطلاعات آماری بهروز و ۴برنامه راهبردی صنایع مس، صنایع غذایی، صنایع دریایی و صنایع سلولزی، چوب و کاغذ نیز به برنامه راهبردی دهساله صنعت و معدن اضافه شد. علاوهبر این در ویرایش دوم به بخش تجاری توجه بیشتری شد و هدفگذاریها و برنامهها هموزن بخش صنعت و معدن در سند دیده شده است.
