گیتی خزاعی، اسماعیل مسگرپورطوسی و احمدعلی کیخا، ۳ متخصص و فعال حوزه آب کشور معتقدند در مدیریت منابع آب کوتاهی شده و اگر امروز از تشکیل کمیته امنیت آب در مجلس سخن گفته میشود، بخشی ناشی از فشار رسانهها بوده است.
به گزارش پایگاه خبری گسترش، روزنامه صمت نوشت: دولت در ۱۰ سال گذشته از مشکل بیآبی در کشور مطلع بوده اما همواره مانع شده که مردم این مشکل را احساس کنند زیرا هر زمان که شیر آب را باز کردهاند آب در دسترس بوده است. مشکل بیآبی از سالهای دور در ایران آغاز شده است اما به دلیل بیتوجهی دولت و برنامهریزی برای اقتصاد کشاورزی در طول برنامه دوم و سوم توسعه راه برای افزایش چالش آب در کشور باز شد تا جایی که این روزها بیش از ۱۸ استان کشور در بحران آب قرار دارند. در این زمینه میزدگردی در خبرگزاری خبرآنلاین برگزار شده است که کارشناسان به دلایل و پیامدهای بیآبی در کشور پرداختهاند. گیتی خزاعی، جامعهشناس که درباره پدیدههایی چون خشکسالی و مدیریت کار کرده در این زمینه تاکید میکند: « با روشهایی که دولت در زمینه مدیریت منابع آب و تحویل آب به سهولت به مردم دارد درعمل اجازه نمیدهد مردم بفهمند محدودیت منابع آب داریم. به ما القا میکنند که نگران آب نباشید.» اسماعیل مسگرپور، رئیس هیاتمدیره فدراسیون صنعت آب ایران در این زمینه گفت: « مشکل ما از آن موقع شروع شد که آب دولتی شد. هروقت درجایی دولت دست میگذارد به قیم تبدیل میشود. اینگونه که میخواهد بگوید من مشکلتان را حل میکنم. میخواهد بگوید من ولی تو هستم، مواظب تو هستم اما این رفتار بلافاصله به معضل اجتماعی تبدیل میشود.» احمدعلی کیخا، نماینده و عضو ناظر مجلس در شورایعالی آب معاونت محیطزیست طبیعی سازمان حفاظت محیطزیست در این زمینه گفت: «مبانی نظری توسعه کشاورزی کشور ما چیست که بتوان در شرایط تنش آبی بحران آب را مدیریت کرد؟ بیشتر ایرادی که در ایران گرفته میشود این است که رفتار ما در مصرف آب درست نیست؛ چه آب آشامیدنی، چه آب کشاورزی و حتی آب صنعت. به نظر من نوع نگاه ما درست نیست. گویی هیچ محدودیتی در این منبع نداریم.» بحران آب و مرگ سرزمینی گیتی خزاعی با اشاره به اینکه مرگ سرزمین در اصطلاح اجتماعی و انسانشناختی زمانی است که هیچ اثری از تمدن نتوانید بیابید، گفت: اکنون افریقا و حتی سومالی در مرحله فروپاشی تمدن است، در مرحله افول تمدن است. مرگ سرزمین اتفاقی است که در کویر لوت نمونهاش را داریم این در حالی است که این اتفاق هنوز در سومالی نیفتاده است. نمیتوانیم بگوییم چند سال دیگر چنین اتفاقی در سومالی نیز میافتد اما اگر روی داد آن موقع میگوییم مرگ سرزمینی اتفاق افتاده است. اما درباره خوزستان این مسئله روی نداده است. میخواهم بگویم واژه «مرگ سرزمینی» را با احتیاط به کار ببریم، مرگ سرزمینی عبارتی است که برای کویر لوت بهکار میبریم ولی معنایش این نیست که ما دچار فروپاشی سرزمینی هستیم. ۵ سال پیش که هنوز اینقدر بحثها درباره بحران جدی نبود بحث فروپاشی تمدنی را خیلی زودتر مطرح کردیم. البته وقتی آقای عیسی کلانتری بحثی را مطرح کرد که بر اثر تغییرات اقلیمی و خشکسالی ۵۰میلیون نفر در ایران مهاجرت میکنند من جزو کسانی بودم که تاکید کردم این حرف منطقی نیست. یکی از دلایلی که این حرف بهواقعیت نمیپیوندد، این است که مردم ما دیگر مردم کوچرو نیستند. به نظرمن اتفاق بدتری برایمان میافتد و آن سرگردانی درونسرزمینی است، زمانی وقتی امکانات اکولوژیک که تمام میشد مردم کوچ میکردند اما اکنون چنین امکانی نیست و مردم امکان بازیابی شرایط زندگی را نمییابند و درون سرزمین سرگردان خواهندشد. او افزود: دولت در یکی دوسال زیر فشار رسانهای حاضر به صحبت درباره آب شده وگرنه دولت از وضعیت وخیم آب از ۱۰سال قبل هم خبر داشته است ولی همواره برای کنترل نارضایتیها درباره آب اطلاعات در زمینه بحران آب را منتشر نکرده و درباره آن صحبت نمیکرد. اگر دولت بخواهد نمیگذارد مردم و من شهروند در شرایطی قرار داشته باشیم که چنان شیر آب خانه را باز کنیم با این تصور که پشت شیر آب، بینهایت آب وجود دارد. حتی اگر موقعیت بسیار خوبی از نظر آب قرار داشتیم بازهم آب جزو منابعی است که همیشه در معرض بحران قرار دارد. با روشهایی که دولت برای مدیریت منابع آب و تحویل آسان آب به مردم دارد در عمل اجازه نمیدهد مردم بفهمند محدودیت منابع آب داریم. به ما القا میکنند که نگران آب نباشید و هرموقع خواستید شیر آب را میتوانید باز کنید و آب تحویل بگیرید. مسگرپور گفت: من هم معتقدم مشکل ما از آن موقع شروع شد که آب دولتی شد. هروقت درجایی دولت دست میگذارد به قیم تبدیل میشود. اینگونه که میخواهد بگوید من مشکلتان را حل میکنم. میخواهد بگوید من ولی تو هستم، مواظب تو هستم اما این رفتار بلافاصله به معضل اجتماعی تبدیل میشود زیرا مردم نسبت به آن مسئله بیاهمیت میشوند؛ نمونهاش را در دشت بیضا نزدیک شهر شیراز میبینیم که مردم در شریط بیآبی در آن منطقه به کاشت برنج اقدام میکنند. خزاعی درباره مصرف آب در کشاورزی افزود: ما تاکید میکنیم که باید به جای آنکه آب صرف کشاورزی شود طرح «آیش» را به اجرا بگذاریم. «آیش»به این معنا که ما به منابع آب دست نزنیم، اگر بارش و نزولات آسمانی داشتیم از آن استفاده نکنیم تا کمکم منابع آب زیرزمینیمان که تخریب شده احیا شود. اما اینک یا آبهای زیرزمینی در حال آبیاری کشاورزی هستیم یا از طریق آبهای پشت سد یا از آبهای رودخانهها. نکته بسیار مهم در کاهش سطح زیرکشت و کشاورزی این است که ما باید حداقل رطوبت در کشور را حفظ کنیم. اما وضع وقتی وخیمتر میشود که نهتنها کشاورزی را کنترل نمیکنیم بلکه صنعتهای کمآببر را هم به کار نمیبریم و تولیدفولاد را در کشور گسترش میدهیم که صدبرابر کشاورزی آب مصرف میکند. تغییر الکوی مصرف آب مسگرپور درباره تغییر وضعیت مصرف آب در کشاورزی و... افزود: خدمات فرصت بسیار مناسبی در کشور ما به شمار میرود. ما میتوانیم بازار صادراتی منطقه خود را با خدمات داشته باشیم. خوشبختانه شانسهایی هم در همین دوره بحران آب و مشکلاتی که ناشی از رکود اقتصادی داشتیم داریم. ما اکنون در این منطقه بیشترین میزان تحصیلکرده را داریم، جوانترین ملت هستیم و همینها زمینه ایجاد میکند که بهترین خدمات بهروز را تولید کنیم و بتوانیم در منطقه به کشورهای اطراف خود صادر کنیم و اینها میتواند باب حداقلی باشد به عنوان نمونه، یک برنامهنویس مگر چقدر آب مصرف میکند و در عین حال چقدر ارزش افزوده اقتصادی ایجاد میکند؟ بنابراین این وضع بهبود نمییابد تا وقتی که نرخ آب رایگان است. نرخ کنونی آب به حدی پایین و ناچیز است که گویی رایگان است. حال اگر کشوری هستیم دچار خشکسالی و نمیتوانیم با این میزان آبی که داریم خوراک ملت ۸۰ میلیونی را تامین کنیم باید دنبال یک راهحل جامع بگردیم. برای مثال، امروز ما نمیتوانیم در تولید گندم با کشوری مثل نیوزلند رقابت کنیم برای اینکه آنجا به طور تقریبی ۷۰ درصد زمینهایشان دیمکاری هستند. ما نمیتوانیم با سیستم آبیاری با کشت دیم رقابت کنیم. بنابراین آنها میتوانند نرخ گندم را به نصف نرخ گندمی که ما تولید میکنیم تولید کنند و به ما تحویل دهند. از این رو حتی با نرخ آب رایگان کنونی هم اقتصادی نیست ما گندم تولید کنیم. اصلاح طرح نکاشت رئیس هیاتمدیره فدراسیون صنعت آب ایران با بیان اینکه دولت خسارت «طرح نکاشت» را تا زمان مشخصی میتواند از محل درآمد فروش نفت و... بپردازد و تا ابد نمیتواند این هزینه را بپردازد که عدهای بیکار بنشینند و حقوق بگیرند، افزود: طرحی چون «نکاشت» موقت است. ولی برای بلندمدت همان بحث نخست ما مطرح است؛ فرهنگسازی کردن. این فرهنگسازی در کشاورزی، شهرسازی و صنعت هر کدام معنای خود را دارد. بسیاری از مناطق جهان امکان کشاورزی ندارند. خیلی از شهرهای بزرگ دنیا مشکل آب دارند. آنها راهحلهایی برای بحران آب پیدا میکنند و آنها را آموزش میدهند و برایش برنامهریزی میکنند؛ بهتدریج به اهدافی که برایش برنامهریزی کردهاند، میرسند. به عنوان مثال، این مشکلی که ما امروز درباره تهران داریم را چگونه باید رفع کنیم؟ چرا تهران باید تمام آبهای منطقه اطراف خودش را مصرف کند؟ چرا آبی که حق مازندران است امروز از دره ۲ هزار و ۳ هزار انشعاب میزنند و آب را به سد امیرکبیر میریزند تا از آنجا به تهران بیاورند درحالی که برآورد میشود ۳۸درصد از آب تهران در شبکه و مشکلاتی مانند آن از دست میرود و به عنوان پرت آب درون شبکه داخلی هدر میرود. حال اگر همین ۳۸درصد پرت آب را کنترل و احیا کنیم، دیگر به انتقال آب از درههای ۲هزار و ۳هزار نیاز نخواهیم داشت. این وضع در خوزستان شکل دیگری دارد. به نظر من اگر بحث ما این است که راهکارهای فرهنگسازی و اولویتبندی در صرف هزینههایمان را مشخص کنیم، میتوانیم بهتدریج هم محصولات کشاورزیمان را به سمت محصولات پربازده و کمآب، توسعه خدمات و صنعت سوق دهیم که این جمعیت ۸۰ میلیونی چگونه با این میزان آب را مدیریت کنیم. اکنون وزارت نیرو تاکید دارد که ما ۸۰میلیاردمترمکعب آب قابل برنامهریزی داریم. کیخا درباره تشکیل کمیته امنیت آب گفت: در ظاهر سال گذشته این تصمیم در کمیسیون امنیت ملی گرفته شده که کارگروه امنیت آب مطابق با آییننامه داخلی کمیسیون شکل بگیرد. در آن زمان از کمیسیون کشاورزی هم خواستهاند و مکاتبهای هم شده و یک نفر را معرفی کردند اما رونمایی نکرده بودند که در اجلاس دوم رونمایی و مطرح شد. خزاعی افزود: بعد از پیگیری خبرهایی که از تشکیل کمیته امنیت آب در سال ۱۳۹۵ منتشر شده بود آقای برومندی که بهریاست این کمیته منصوب شدند در بحثهایی که مطرح کردهاند، گفتهاند منظورشان از بحث امنیتی شدن آب چیست. درواقع بیشتر بحثهای دیپلماسی آب را مطرح کرده بودند و خیلی کمتر به این مباحثی که ما به آنها میپردازیم و بحث امنیت آب را مطرح میکنیم تاکید دارند. در کمیته امنیت آب قرار است به بحثهایی که در حوزه آب با همسایگان و ارتباط با همسایگان داریم بپردازند. آقای برومندی استناد کرده و بحث سد دوستی را مطرح کرده بودند بحث چالشهایی که درباره هیرمند و بحثی که با عراق و ترکیه وجود دارد مدنظر بوده است. اما من به شخصه معتقد هستم مباحثی که با همسایگان مطرح کنیم بخش کوچکی از مشکلات ما در حوزه آب را تشکیل میدهد ولی متاسفانه بخش مهم موضوع گم میشود. ما به جای آنکه منابع آبی خودمان را مدیریت کنیم به دنبال مدیریت منابع آبی ترکیه رفتهایم یا به جای اینکه در پی عواملی که در کشور خودمان بحران آب را ایجاد میکند، باشیم دنبال مشکلاتمان با ترکمنستان میرویم. البته بحث هیرمند کمی متفاوت است زیرا تعهداتی بین دو کشور وجود دارد که نادیده گرفته شدهاست. از آنجا که آب کالایی استراتژیک است وقتی با کمبود آن روبهرو میشویم امنیت ما به خطر میافتد یعنی هنگامی که بحث کمیابی این کالا مطرح میشود بحث ناامنی را هم با خود همراه دارد. تأکید ما باید بر این باشد که این ناامنی را در حوزههای مختلف ببینیم. ناامنی اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی ناشی از کمبود آب مطرح است و اینها چیزهایی است که کمتر به آن پرداخته میشود. رویکرد مجلس و بحران آب کیخا با بیان اینکه پیش از این در مجلس هشتم دیپلماسی آب پیگیری شده افزود: سوالی از وزیر امور خارجه وقت آقای متکی داشتم که استراتژی شما در برخورد با افغانستان در زمینه آب هیرمند چیست؟ خیلی جالب بود؛ وزیر گفت که این امور به ما مربوط نمیشود. من پاسخ دادم آقای وزیر که شما مسئول وزارت امور خارجه کشور ما هستید و حداقل وظیفه شما این است که حافظ منافع ملی ما در بیرون از مرزها باشید، در باره آب هیرمند این شما هستید که باید استراتژی درستی به سایر قسمتهای دولت حتی حاکمیت بدهید و برای من که نماینده مجلس هستم هم یک نقش تعریف کنید. بنابراین وزارت امور خارجه به عنوان یک دستگاه مرتبط با کمیسیون امنیت ملی وظیفه دارد درباره آبهای مرزی آن اسناد راهبردی را برای ایجاد روابط در ابعاد مختلف با کشورهای همسایه تنظیم کند و به نظر من یک کار مهم و واجب است که وزارت امور خارجه باید انجام دهد و چون کمیسیون مربوط آن کمیسیون امنیت ملی است از این حیث آنها نیز باید از منافع ملی دفاع کند. کار خوبی که در دولت یازدهم در ارتباط با دولت افغانستان انجام شده این بود که گفت ما با شما مسائل مختلفی از جمله مهاجرت و مواد مخدر و امنیت، تجارت و آب داریم همه چیز با هم باید حل شود و مورد مذاکره قرارگیرد. اینگونه نیست که برای مثال گروهی مسئله مهاجران را حل کنند و بعد بگوییم آب باشد و بقیه مسائل را به بعد واگذار کند. مسائل تجارت را با هم حلوفصل میکنیم ولی مسئله آب و هامون بماند برای بعد اینگونه نمیشود. همه را باهم به صورت یک پکیج باید جلو ببریم. از این حیث به نظر من کار درستی است و به ویژه در زمینه آبهای مرزی و مدیریت آن و تنظیم صحیح رابطه ما با کشورهای همسایه کار قشنگی انجام دادند.
