افزایش شمار بیکارشدگان در دوران جنگ و پساجنگ، فشار مضاعفی بر صندوق بیمه بیکاری و ادارات کار وارد کرده است؛ به‌طوری که بسیاری از متقاضیان با وجود تکمیل مراحل قانونی، ماه‌ها در انتظار دریافت نخستین مقرری خود هستند. فعالان کارگری با انتقاد از تأخیرهای طولانی در پرداخت بیمه بیکاری، هشدار می‌دهند که این وضعیت در شرایط تورمی کنونی، مشکلات معیشتی کارگران بیکار و خانواده‌های آنان را دوچندان کرده است.

بازرسی‌های سازمان تأمین اجتماعی از مقرری‌بگیران بیمه بیکاری با انتقادات تازه‌ای روبه‌رو شده است. چند تن از کارگران بیکارشده می‌گویند به‌دلیل نبودن در منزل هنگام مراجعه بازرسان – از جمله برای خرید دارو یا شرکت در مصاحبه کاری – پرونده‌شان بسته شده است. فعالان کارگری این شیوه را خلاف کرامت انسانی دانسته و خواستار استفاده از روش‌های نوین نظارتی مانند رصد حساب‌های بانکی به جای سرکشی حضوری شده‌اند.

وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی با اشاره به ثبت‌نام ۲۶۰ هزار نفر برای دریافت بیمه بیکاری، از تدوین بسته‌های فوری برای حمایت از معیشت مردم، جلوگیری از تعطیلی کارخانه‌ها و توزیع گسترده کالاهای اساسی خبر داد و تأکید کرد دولت در شرایط جنگ اقتصادی، مهار تورم و بازگشت کارگران به چرخه اشتغال را با جدیت دنبال می‌کند.

یک کارشناس حقوق کار با اشاره به اخراج گسترده کارگران در واحدهای آسیب‌دیده از جنگ تحمیلی اخیر و پرداخت حقوق‌های کمتر از مصوبه شورای عالی کار توسط برخی کارفرمایان، از ناکارآمدی سازوکارهای تظلم‌خواهی در ایران خبر داد و سه‌گانه اقدام داخلی مستند، حمایت تشکل‌های کارگری و پشتیبانی بین‌المللی را برای احقاق حقوق کارگران ضروری دانست که همگی در ایران با مانع جدی مواجه هستند.

وزیر اقتصاد با اشاره به تمهیدات دولت برای مدیریت شرایط اقتصادی در ایام جنگ تحمیلی، از تدوین برنامه سه‌لایه بازسازی صنایع بزرگ، کوچک و متوسط تا اعطای تسهیلات ۲۲ میلیون تومانی به ازای هر نیروی کار خبر داد و گفت: ارائه همه حمایت‌ها مشروط به عدم تعدیل نیرو است.

معاون توسعه کارآفرینی و اشتغال وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی از اجرای طرح حمایت از بنگاه‌های دارای ۲ تا ۵۰ نفر نیروی کار خبر داد و گفت: به ازای هر نفر ماهانه ۲۲ میلیون تومان (برای دو ماه ۴۴ میلیون تومان) با بازپرداخت شش‌ماهه، دو ماه تنفس و نرخ سود کمتر از ۱۸ درصد به این بنگاه‌ها پرداخت می‌شود. سیدمالک حسینی همچنین با اشاره به سهم ۵۶ درصدی اشتغال غیررسمی در کشور، از طراحی بسته‌های حمایتی برای این بخش، افزایش ۱۰۰ درصدی منابع قرض‌الحسنه صنایع دستی و گردشگری به ۱۱.۶ همت و اجرای مدل جابه‌جایی نیروی کار بین کارخانه‌ها (مانند استان قم) برای جلوگیری از تعدیل نیرو خبر داد.

وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی با اشاره به نگرانی‌ها درباره تعدیل نیروهای کارگری در کشور، از فعال‌سازی دفاتر پیشخوان دولت برای تسهیل ثبت و پیگیری شکایات کارگرانی که به‌ناحق تعدیل شده‌اند خبر داد و تأکید کرد: فرآیند رسیدگی به شکایات و همچنین ثبت درخواست بیمه بیکاری ساده و در دسترس است.

یک فعال کارگری با اشاره به مهم‌ترین دغدغه‌های کارگران در شرایط فعلی، از سوءاستفاده برخی کارفرمایان از فضای جنگ و مشکلات اقتصادی خبر داد و اعلام کرد که متأسفانه بعضی از کارفرمایان به نیروی کار خود اعلام می‌کنند که تنها در صورت تمایل به ادامه کار با حقوق سال ۱۴۰۴ می‌توانند در شغل خود باقی بمانند، چراکه توان اجرای مصوبه مزد ۱۴۰۵ را ندارند. همچنین پرداخت نشدن عیدی و سنوات سال گذشته توسط گروهی از کارفرمایان و کمبود بازرسان کار، از دیگر معضلات جدی جامعه کارگری است.

محمدرضا فرزعلیان، فعال کارگری، با اشاره به جنگ تحمیلی سوم و وضعیت قراردادهای کار، تأکید کرد: کارفرما پس از بازسازی کارگاه آسیب‌دیده از جنگ، حق بیکار کردن، تعدیل یا تنزل رتبه شغلی کارگران را ندارد. وی همچنین شرایطی مانند رکود، کاهش فروش و تعطیلی اختیاری کارگاه را مصداق تعلیق قرارداد کار ندانست و گفت: در این موارد کارفرما موظف به پرداخت حقوق کارگران است.

سید مالک حسینی، معاون اشتغال وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، از پرداخت بیش از ۴۳ هزار میلیارد تومان (۴۳ همت) تسهیلات خرد در بازه آبان تا دی ۱۴۰۴ خبر داد و گفت: این تسهیلات منجر به ایجاد ۲۰ تا ۳۰ هزار شغل جدید شده است. وی همچنین از برنامه‌ریزی برای توزیع ۱۳۰ همت منابع قرض‌الحسنه تا پایان اردیبهشت، پرداخت تسهیلات ۲۲ میلیون تومانی به ازای هر کارگر برای بنگاه‌های ۲ تا ۵۰ نفره، و اجرای طرح «اشتغال عمومی» برای ۲۰۰ هزار نفر در پروژه‌های عام‌المنفعه خبر داد.

نصرالله دریابیگی، نماینده کارگران مازندران، در سی‌وهفتمین جشنواره امتنان از نخبگان جامعه کار و تولید، با تبیین تفاوت نگاه اسلام و غرب به مقوله کار، بر لزوم وفاداری مسئولان به میثاق ملی و صیانت از حقوق کارگران در شرایط جنگ اقتصادی تأکید کرد. وی با اشاره به ایستادگی کارگران در برابر تحریم‌های ظالمانه، امنیت ملی را در گرو امنیت معیشت دانست و هشدار داد که اجازه نمی‌دهد کارگری برای احقاق حق خود به خیابان بیاید. دریابیگی با دعوت از جامعه کارگری برای حضور در تجمعات قانونی روز جمعه، تأکید کرد که کارگران ایران علیرغم گلایه‌های معیشتی، پیوندی ناگسستنی با انقلاب و خون شهدا دارند.

سخنگوی صنف جایگاه‌های سوخت کشور با بیان اینکه کمپین نه به تعدیل نیروی کار راه اندازی می‌کنیم گفت هیچ نیرویی در این صنف تعدیل نخواهد شد.

سخنگوی کمیسیون اجتماعی مجلس با تشریح اقدامات حمایتی برای کارگران، از تلاش دولت برای تأمین منابع مالی بیمه بیکاری و تدوین بسته‌های حمایتی ویژه واحدهای تولیدی خبر داد و تأکید کرد که هدف اصلی، جلوگیری از تعدیل نیرو و حفظ اشتغال در شرایط آسیب‌دیدگی بنگاه‌هاست.

تداوم پیامدهای جنگ بر بخش تولید، بنگاه‌های اقتصادی ایران را با کاهش ظرفیت، اختلال در زنجیره تامین و فشارهای مالی مواجه کرده و آن‌ها را در برابر تصمیمی دشوار قرار داده است: تعدیل نیروی انسانی یا تلاش برای حفظ اشتغال در بحبوحه بحران. فعالان اقتصادی و کارشناسان تأکید می‌کنند که تعدیل نیرو باید آخرین گزینه باشد و دولت با اصلاح قوانین، عقب‌انداختن سررسید وام‌ها، تعدیل مالیات و فراهم کردن زیرساخت‌هایی مانند اینترنت پایدار می‌تواند به تاب‌آوری بنگاه‌ها کمک کند. در همین حال، اتاق بازرگانی ایران در بیانیه‌ای از صاحبان بنگاه‌ها خواسته تا با تکیه بر مسئولیت اجتماعی، از سرمایه‌های انسانی خود صیانت کنند.

سمیه گلپور، فعال حوزه کارگری، در تحلیل وضعیت اشتغال زنان پس از شوک‌های اقتصادی و اجتماعی سال ۱۴۰۴، از پدیده‌ی «اولین قربانیان تعدیل» پرده برداشت. وی با اشاره به اینکه بیش از ۷۰ درصد زنان کارگر اسیر قراردادهای موقت، سفیدامضا یا فاقد بیمه هستند، تأکید کرد که تصورات سنتی کارفرمایان و تمرکز زنان در مشاغل آسیب‌پذیر، باعث شده تا زنان نان‌آور در بزنگاه‌های بحرانی، اولین گروهی باشند که با خطر اخراج و سقوط معیشتی مواجه می‌شوند.

وزارت امور اقتصادی و دارایی با هدف جلوگیری از تعدیل نیروی کار در دوران پساجنگ، بسته حمایتی ۸۰ هزار میلیارد تومانی را در قالب «سامانه کات» برای کسب‌وکارهای خرد و متوسط (۲ تا ۵۰ نفر شاغل) اجرایی کرد. در این طرح هوشمند که با حذف بروکراسی اداری و انجام خودکار ۱۸ استعلام بانکی همراه است، به ازای هر فرد شاغل در بنگاه، مبلغ ۴۴ میلیون تومان تسهیلات آنی با دوره تنفس دو ماهه پرداخت می‌شود. ویژگی منحصر به فرد این تسهیلات، پیوند نرخ سود با حفظ اشتغال است؛ به‌طوری‌که نرخ بهره برای واحدهایی که ۱۰۰ درصد نیروهای خود را حفظ کنند به ۱۸ درصد کاهش و برای واحدهای تعدیل‌کننده تا ۳۵ درصد افزایش خواهد یافت.

نصرالله دریابیگی، دبیر اجرایی خانه کارگر مازندران و نایب‌رئیس کانون عالی بازنشستگان کشور، در نامه‌ای سرگشاده و هشدارآمیز به استاندار مازندران، نسبت به بروز یک بحران اجتماعی و معیشتی در سطح استان هشدار داد. وی با اشاره به سوءاستفاده برخی واحد‌های تولیدی از شرایط جاری برای تعدیل نیرو و فشار بر منابع سازمان تأمین اجتماعی، تأکید کرد که تداوم این روند پرداخت حقوق ۳۰۰ هزار بازنشسته و خدمات‌رسانی به ۶۰ درصد از جمعیت استان را با خطر جدی مواجه می‌کند. دریابیگی در این نامه خواستار تشکیل نشست فوری برای جلوگیری از تضییع حقوق کارگران و پیشگیری از تنش‌های احتمالی شده است.

رئیس خانه صنعت، معدن و تجارت ایران با اشاره به خسارات سنگین جنگ ۳۹ روزه به صنایع مادر کشور نظیر فولاد مبارکه و واحدهای پتروشیمی، نسبت به تبعات اقتصادی این حملات بر معیشت و اشتغال کارگران هشدار داد. عبدالوهاب سهل‌آبادی در دیدار با وزیر صمت، ضمن تأکید بر لزوم افزایش تاب‌آوری بنگاه‌های اقتصادی، خواستار توقف افزایش تعرفه برق صنایع آسیب‌دیده و ارائه بسته‌های حمایتی مالیاتی و بانکی برای جلوگیری از موج تعدیل نیرو و احیای چرخه تولید در دوران پساجنگ شد.

مشاور کانون عالی انجمن‌های صنفی کارگران ایران با انتقاد از موج اخراج کارگران در شرایط پس از جنگ، خواستار مداخله فوری دولت پزشکیان برای توقف این روند شد. سید سعید فتاحی با تاکید بر لزوم برقراری تعادل میان حقوق کارگر، کارفرما و سازمان تأمین اجتماعی، تصریح کرد که دولت باید با پرداخت بدهی‌های خود به تأمین اجتماعی و ارائه بسته‌های حمایتی به کارفرمایان، مانع از بروز بحران‌های معیشتی و اجتماعی برای جامعه کارگری و بازنشستگان شود.

با افزایش تعدیل نیرو، کاهش شیفت و عدم تمدید قرارداد در پی فشارهای اقتصادی و شوک‌های ناشی از بحران جنگ، بحث استفاده گسترده‌تر از بیمه بیکاری برای کارگران قرارداد موقت دوباره داغ شده است؛ موضوعی که به گفته کارشناسان، هم با محدودیت‌های قانونی و هم با تاب‌آوری صندوق بیمه بیکاری و تأمین اجتماعی روبه‌روست.