سیدجلال ابراهیمی -مدیر مرکز مطالعات ایران و ترکیه: موضوع تاثیر پروژههای سدسازی ترکیه بر محیطزیست ایران چند ماهی است که مورد توجه کارشناسان قرار گرفته است.
به گزارش پایگاه خبری گسترش، روزنامه صمت نوشت: هرچند مقامات ترکیه اعلام کردهاند که این اقدام اثرات منفی بر کشورهای همسایه ندارد با این حال خسارت جدی به همراه خواهد داشت که میتواند پیامدهای آن تا سالها باقی بماند. - اجرای پروژههای گاپ در آناتولی شرقی باعث کم شدن جاری رودخانههای دجله و فرات شده است. - ایجاد سد ایلیسو شرایط کشت سرزمینی را دگرگون کرده و عامل خشک شدن ادامه بستر شده است. - دو رود دجله و فرات بر اثر ایجاد سدهای کوچک و بزرگ جاری بستر و مسیر و تندآبی خود را از دست میدهد. - بستن سدهای بیستودوگانه و ایجاد کانالیزاسیون و تونلهای آبرسانی به حدود ۲میلیون هکتار توان کشت را در پاییندست و میانههای رودخانه دجله و فرات کم کرده است. - ترکیه باید در آناتولی شرقی حقابه «بینالمللی» را مدنظر داشته باشد. - رشد و توسعه کشاورزی یک منطقه نباید عامل از بین رفتن زراعت مناطق دیگر شود. گاپ و تشکیلات اداری آن در سال ۱۹۸۹میلادی به تصویب مجلس ترکیه رسید (گاپ از مخفف کلمات = G گالکینما= توسعه و پیشرفت و ترقی و= A آناتولی یا آنادولی، =P پروژه، ایجاد شده است) این پروژه برای توسعه و پیشرفت و محرومیتزدایی در آناتولی شرقی یا جنوب شرق ترکیه و حتی قسمتی از شرق ترکیه برنامهریزی شده است تا از طریق اجرای آن در آن زیرساختها استخراج شود و فرآوری معادن بهبود یابد و منطقه ایجاد تحولات اساسی در حوزههای روستایی، شهری، صنعتی و کشاورزی بهویژه در بخشهای صنعت، ساختوساز و نوسازی ساختمانهای شهری و کشاورزی باشد. همچنین تامین انرژی راههای شوسه و اتوبانها، خطوط ریلی و هوایی مدنظر قرار گیرد. در ادامه این اقدام سطح معلومات عمومی و آگاهی جامعه همچنین فرهنگ بالا میرود و دانش در منطقه به وجود میآید. تاثیر ساختار نقشههای اجرایی سدسازی، کانالیزاسیون طرحهای آب و آبرسانی و اثرات زیستمحیطی آن در حوزه عملکرد رودخانههای دجله و فرات و خط عبور و مسیر، این دو رود پرآب و پرقدرت از عوامل مهم توجه به این مقوله بود. در طول تاریخ شکلگیری قاره آسیا این دو رودخانههای تمدنساز و اسکانده بشری در دوسوی کرانه خود بودهاند و در کنار شعبههای آن صدها کلونی جمعیتی شکل گرفته و تاکنون مانایی داشته است. حال با اجرای پروژههای گاپ و استفاده غیراصولی و خلاف حقوق بینالمللی از حقابههای بالادست شرقی ایران و عراق و حتی استفاده از سد ایلیسو حوزه آبیاری و کشت و زراعت زمینهای کشورهای صاحب حقابه را به خطر انداخته است. از سوی دیگر در آیندهای نهچندان دور این مناطق با کمبود آب روبهرو میشوند و احتمال تنش و تشنج منطقهای را باعث خواهد شد. کم شدن آب دجله و فرات در پاییندست نه تنها شرایط کشاورزی منطقه را دگرگون خواهد کرد بلکه با خشک شدن بستر به علت کمآبی در حاشیه رودخانههای یادشده و بستر ایجاد گردوغبار مناطق را به طور قطع به همراه خواهد داشت. ترکیه نزدیک به ۲۸میلیون هکتار زمینهای زراعی در حال بهرهگیری زراعت دارد از این فضای زراعتی ۴/۱۱ یعنی برابر با ۲/۳میلیون هکتار دارای ظرفیتهای آبیاری بوده و از آن ۴/۱میلیون هکتار در منطقه عملکرد گاپ قرار دارد. اثر پروژه گاپ در قسمت عملکرد پروژه بزرگ گاپ ۲۲ سد و ۱۸ سانترال هیدروالکتریک درنظر گرفته شده که با اتمام پروژه گاپ ۸/۱میلیون هکتار زمین آبیاری مدرن میشود و هر سال ۲۷میلیارد کیلووات ساعت انرژی هیدروالکتریک وارد مدار شده و بسیاری از نیاز صنعتی کشاورزی ترکیه تامین خواهد شد. هدف از آن گسترش انرژی هیدروالکتریک، آبیاری به شیوه مدرن بر جلوگیری از هدررفت آب، گسترش صنایع کشاورزی و ارتقای صنعت حملونقل است تا به پیرو توسعه زیرساختهای جاده به مراکز تولید و تامین بهداشت مناطق عقبمانده باشد. از طرف دیگر بدون توسعه مناطق اجتماعی این مسئله باعث میشود با سایر نقاط ترکیه انطباق نداشته باشد بهویژه در شرق ترکیه ایجاد زیرساختهای مناطق کردنشین در بخشهای روستایی و شهری عقب مانده است. در شرق ترکیه (آناتولی شرقی) و جنوب شرق آن که از مناطق توسعهنیافته و کمتر توجه شده است بهطور کلی و اعم از آبیاری و آبرسانی و ذخیره آب از اخص و اهم برنامههای زیرساختی جنوب شرق ترکیه بهویژه در مناطق دیار بکر، حکاری، مرگ، شرناک، قسمتهای از اطراف دریاچه وان تا نزدیکیهای مرزهای ایران جزو پروژههای توسعه و پیشرفت آناتولی شرقی است و مرکز مدیریتی و برنامهریزی و نظارت بر اجرای پروژهها در شهر وان مستقر است. این منطقه به وسعتی برابر ۲/۱میلیون هکتار از زمینهای دارای ظرفیت کشت و زرع صنعتی است و از کل ترکیه با دید اقتصاد و کشاورزی ۲۰درصد از کل مزارع کشاورزی را دربر میگیرد. در این منطقه تا آخر سال ۲۰۱۶میلادی از حوضه رودخانههای اصلی چون دجله و فرات به وسعت ۱۵۴/۵۰۲ هکتار بر روی آبیاری مدرن باز شده و در حال استفاده است و به وسعت ۱۶ هزار هکتار شبکههای آبیاری رو به اتمام است و سرزمینی به وسعت یک میلیون و ۳۶۱ هزار هکتار نیز در پروژههای مطالعات تفضیلی و توجیهی قرار دارد. گاپ که پروژه اصلی و مادر آن آبیاری زمینهای شرق و جنوب شرق ترکیه و ایجاد ظرفیتهای سرزمین برای اشتغال منطقه و جلوگیری از مهاجرتهای ناشی از بیکاری و حتی اسکان و تخته قاپو کردن عشایر منطقه است، هماکنون ۱۴ هزار و ۹۶۶ کیلو کانالیزاسیون اصلی در حوزه آبرسانی از پشت سدها در آن آماده برای انجام شده و براساس نیاز تونلهایی به طول ۹۶ کیلومتر نیز درآن ساخته شده که در انتقال آب با دبی بالا موثر بوده و آماده خدماتدهی است. اهداف پروژه گاپ با اتمام گاپ با عنوان پیشرفت و توسعه آناتولی شرقی و اجرای عملیات آبیاری مدرن بدون هدررفت آب ۵/۳میلیون نفر به استخدام مراکز کشاورزی، صنایع کشاورزی، حملونقل مواد و تولیدات کشاورزی و صنعت وابسته به آن، صنایع بستهبندی، نگهداری (سردخانهها) در میآیند و از طرفی تولیدات منطقه اعم از کشت وسیع و یکپارچه و باغهای تولیدات میوه و.... صادرات به ۵/۴ برابر میرسد. طبیعی است که ذخیرهسازی آبهای دجله و فرات و رودخانههای سرازیر به این دو رود اصلی که سدهای کوچک و بزرگ آنها بسته شده یا در حال ایجاد است عامل کمآبی در شاخههای جنوبی و شرقی آنها در حوزه کشت و زرع ایران و عراق بهویژه در کردستان است و زمینهایی با وسعتی پایینتر از سرچشمه تا دلتای واریزی در حوزه اروندرود تا خلیجفارس را دربرمیگیرد. تاثیرات این کمآبی: اگر حقابههای مربوط به رودخانههای مرزی و همجواری رعایت نشود تاثیرات مخرب بر کشت و زرع مناطق یاد شده خواهد داشت. نقشه اصلی گاپ: کشاورزی (زراعت، دامپروری، صنایع وابسته به کشاورزی و دامداری) و ایجاد مرکزی برای صادرات صنایع وابسته آن است) صنایع منطقه طوری طراحی شده که همه و همه وابسته به کشت و زرع است یعنی هدف این طرح کشت و صنعت و صادرات تولیدات وابسته به آن است (کمی گستردهتر از کشت و صنعت دشت مغان) یا مجموعی از کشت و صنعت مغان و زرینهرود یا میاندوآب که عملیات کامل اجرایی آن طبق نقشه به اجرا درنیامد. ترکیه با اجرای عملیات گاپ و با تبلیغات گستردهای که در رسانههای داخلی و خارجی راه انداخته و از طرفی با ارائه تصویرهای گویا و زیبای مناطق اجرایی گاپ بهویژه حوزه دریاچه وان و تاریخ کهنسال این منطقه سعی در جلب و جذب سرمایهگذاری خارجی به ویژه در بخش صنایع وابسته کشاورزی داشته که موفقیتی هم بهدست آورده است. حوزه آنادولی شرقی بهطور تقریبی ۵/۷میلیون هکتار اراضی زراعی دارد که ۴/۲۹ هکتار آن مراتع و چمن و ۲/۱۹ هکتار آن جنگل و جنگلهای پراکنده و ۶/۴۳ هکتار در آن زمینهای زراعی است. دامپروری در منطقه اجرایی گاپ دامداری و دامپروری مورد نظر است که ۷درصد از گوسفند و ۱۶درصد بز و سایر حیوانات گاو و گاومیش و... است. ازجمله اهداف در حوزه دام و دامپروری تولید علوفه و خوراک دام و... طیور و صنایع وابسته به آن است. آب و تولیدات حاشیه پروژه پروژه گاپ با توجه به وجود دجله و فرات که در طول ۲هزار و ۲۳۵ کیلومتر در داخل ترکیه جاری است، منطقهای دارای ۶ هزار و ۴۸۱ حوضچه طبیعی است و سدهایی که در این منطقه بر رودهای اصلی و رودخانهها بسته شده، تولیدات آبی منطقه و صادرات آن معیشت منطقه و حتی تفکر حوزه و ایجاد رشتههای ویژه دانشگاهی که نیاز منطقه است را تغییر میدهد. همچنین با پروژههای آب و آبیاری و سد و مخازن جنبی سالانه ۳۲ هزار و ۵۰۰ تن ماهی و با درآمدی برابر ۵۰میلیون دلار و ایجاد اشتغال برابر ۶ هزار و ۵۰۰ نفر که منبعث از آن اسکان ۳۲ هزار و ۵۰۰ نفر و تخته قاپو شدن آن مسیر میشود، از مهاجرت روستاییان در جمع کل ۵/۳میلیون نفر به شهرهای دیگر جلوگیری میکند. گاپ تاثیرگذار بر تجارت خارجی بهویژه در حوزه کشاورزی است که با نزدیک بودن مرکز درخواست و حوزههای تقاضا مانند گرجستان، آذربایجان، قفقاز، بالکان و مدیترانه جنوبی (کشورهای ساحلی مدیترانه در قاره افریقا) که به عنوان نمونه، تجارت منطقه در سال ۲۰۰۰ میلادی برابر با ۵۰۳میلیون دلار و در ۲۰۰۷میلادی به رقمی برابر ۳/۳میلیارد دلار بوده یعنی هر سال رشد بالایی داشته و ۶ برابر شده و در سال ۲۰۱۶میلادی به ۵/۸میلیارد دلار یعنی به ۱۶ برابر افزایش یافته است. منطقه گاپ بهطور کلی به ظرفیتی برای تولید ترهبار و سبزیجات تازه بستهبندی میوهجات به تاریخ روز و صادرات به خاورمیانه و کشورهای منطقه و حوزه بالکان و ماوراء قفقاز و شیخنشینها و روسیه تبدیل میشود.
