یک مقاله بحث‌برانگیز که مجله «ساینس» در سال ۱۹۶۰ منتشر کرد، تاریخ ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶، برابر با جمعه ۲۲ آبان ۱۴۰۵، را به‌عنوان زمانی برای نزدیک‌شدن جمعیت جهان به بی‌نهایت تعیین کرده بود؛ پیش‌بینی‌ای که بر پایه معادلات ریاضی انجام شد و سال‌ها در محافل علمی، رسانه‌ای و حتی سیاسی مورد بحث قرار گرفت.
این مقاله مدعی نبود که زمین در این تاریخ ناگهان منفجر می‌شود، اما نویسندگان آن هشدار داده بودند رشد شتاب‌گیرنده جمعیت می‌تواند بشر را به نقطه‌ای برساند که در اثر تراکم شدید، عملاً خود را نابود کند.
پیش‌بینی «روز قیامت» در سال ۱۹۶۰
مجله «ساینس» در سال ۱۹۶۰ مقاله‌ای با عنوان صریح «روز قیامت: جمعه، ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶» منتشر کرد. این مقاله پیش‌بینی می‌کرد جمعیت بشر در آن تاریخ به بی‌نهایت نزدیک شود؛ تاریخی که اکنون تنها کمی بیش از یک ماه با آن فاصله دارد.
عنوان عجیب مقاله توجه گسترده افکار عمومی را جلب کرد، اما دلیل اصلی ماندگاری آن، منطقی و معتبر به‌نظر رسیدن پژوهش و محاسبات ارائه‌شده بود. همین موضوع باعث شد جامعه علمی نیز برای مدت طولانی با دقت و جدیت آن را بررسی کند.
نویسندگان مقاله، هاینز فون فورستر، استاد اتریشی-آمریکایی و متخصص سایبرنتیک، به همراه دو دانشجویش، پاتریشیا ام. مورا و لارنس دبلیو. آمیوت، استدلال کردند که جمعیت انسان‌ها ممکن است وضعیتی استثنایی داشته باشد و با نرخی فراتر از رشد نمایی افزایش یابد؛ یعنی رشد جمعیت نه‌تنها ادامه‌دار، بلکه شتاب‌گیرنده باشد.
آن‌ها در بخشی از مقاله نوشته بودند: «نوادگانِ نوادگانِ ما از گرسنگی نخواهند مرد؛ بلکه زیر فشار تراکم جمعیت له خواهند شد.»
جمعیت چگونه به مرز بی‌نهایت نزدیک می‌شد؟
فون فورستر و همکارانش برای پشتیبانی از دیدگاه خود، ۲۴ برآورد درباره جمعیت جهان در طول ۲ هزار سال گذشته را بررسی کردند. نتیجه تحلیل آن‌ها این بود که شمار انسان‌ها در بسیاری از دوره‌ها فراتر از حد انتظار رشد کرده است.
این داده‌ها در قالب متنی علمی، فشرده و سنجیده و با استفاده از معادلات ریاضی پیچیده ارائه شد. سپس نویسندگان همین روند تاریخی را به آینده تعمیم دادند و محاسبه کردند که در صورت ادامه رشد پیوسته و فزاینده جمعیت، شمار انسان‌ها در سال ۲۰۲۶ به مرز بی‌نهایت نزدیک خواهد شد.
این سناریو به‌عنوان نوعی «فشرده‌شدن تا سرحد مرگ» توصیف شد؛ وضعیتی که در آن افزایش تراکم جمعیت، به‌جای گرسنگی مستقیم، فشار اجتماعی و زیستی ناشی از انباشت انسان‌ها را به تهدید اصلی تبدیل می‌کند.
راه‌حل پیشنهادی نویسندگان چه بود؟
نویسندگان مقاله معتقد بودند همان توانایی انسان برای ارتباط و تشکیل ائتلاف می‌تواند از وقوع این فاجعه جلوگیری کند. به باور آن‌ها، افزایش جمعیت ممکن است فرصت‌های بیشتری برای همکاری و حل مشکلات ایجاد کند، اما بشر باید از این ظرفیت برای کنترل روند زاد و ولد استفاده کند.
آن‌ها نتیجه گرفتند از آنجا که بعید است انسان‌ها بخواهند طول عمر خود را کاهش دهند، تنها راه باقی‌مانده این است که با همکاری یکدیگر، نرخ جهانی زاد و ولد را به نصف برسانند.
این دیدگاه در شرایطی مطرح شد که در اواسط قرن بیستم، نگرانی‌های اجتماعی درباره رشد جمعیت، کمبود منابع و احتمال شکل‌گیری درگیری‌های ژئوپلیتیک افزایش یافته بود. بخش مهمی از این نگرانی‌ها نیز به پذیرش نظریه مالتوس بازمی‌گشت؛ نظریه‌ای که می‌گوید جمعیت ظرفیت رشد نمایی دارد، اما ظرفیت تأمین غذا در نهایت آن را محدود و کنترل می‌کند.
واکنش‌ها به مقاله «روز قیامت»
انتشار این مقاله خیلی زود جنجال‌برانگیز شد. گزارش‌هایی درباره آن در مجله تایم و روزنامه نیویورک‌تایمز منتشر شد و موضوع مقاله حتی دستمایه مجموعه‌ای از کمیک‌استریپ‌های «پوگو» قرار گرفت.
بسیاری از مفسران، مقاله را نوعی اظهارنظر طنزآمیز یا کنایه‌آمیز درباره نگرانی‌های جمعیتی می‌دانستند. با این حال، ماجرا به همین‌جا ختم نشد.
مجله «ساینس» نامه‌هایی از ریاضیدانان و جمعیت‌شناسان منتشر کرد که در آن‌ها کار فون فورستر و همکارانش «مضحک» و «به‌وضوح نامعقول» توصیف شده بود. نویسندگان مقاله نیز در پاسخ، با دفاعیاتی پرشور بر درستی محاسبات ریاضی و نتایج حاصل از آن تأکید کردند.
معادله‌ای که سال‌ها جدی گرفته شد
از دهه ۱۹۶۰ تا دهه ۱۹۸۰، از معادله «روز قیامت» به‌طور مرتب در کتاب‌های درسی ژنتیک، بوم‌شناسی و جمعیت‌شناسی استفاده می‌شد؛ آن هم اغلب بدون تردید و به‌عنوان واقعیتی مسلم.
این معادله حتی در موقعیت‌هایی خارج از فضای دانشگاهی نیز مورد استناد قرار گرفت. برای نمونه، در سال ۱۹۶۳، یکی از شاهدان صنعت مواد شیمیایی در کمیته‌ای از پارلمان کانادا، از آن به‌عنوان دلیلی برای ضرورت استفاده از آفت‌کش‌های شیمیایی یاد کرد؛ استدلال او تأمین غذا برای جمعیتی بود که به‌سرعت در حال افزایش پیش‌بینی می‌شد.
در سال ۱۹۷۱ نیز در پرونده‌ای مربوط به سقط جنین در دیوان عالی ایالات متحده، که پیش‌زمینه حکم مشهور «رو علیه وید» بود، به این معادله استناد شد. در آن پرونده، از معادله «روز قیامت» به‌عنوان دلیلی استفاده شد که نشان می‌داد دولت الزام فوری برای دنبال‌کردن سیاست افزایش جمعیت ندارد.
چرا پیش‌بینی برای مدتی دقیق به‌نظر می‌رسید؟
ایده «روز قیامت» تا حدی به این دلیل دوام آورد که پیش‌بینی‌های آن درباره جمعیت آینده، دست‌کم برای مدتی، دقت چشمگیری داشت. معادله اصلی در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ برآوردهایی ارائه می‌داد که از پیش‌بینی‌های بسیاری از جمعیت‌شناسان دقیق‌تر بود.
اما حدود سال ۱۹۹۳، یعنی در میانه مسیر رسیدن به تاریخ پیش‌بینی‌شده، روند تغییر کرد. رشد جمعیت جهان از ارقام محاسبه‌شده عقب افتاد و دقت پیش‌بینی کاهش یافت.
در سال‌های بعد، نرخ جهانی زاد و ولد روندی نزولی پیدا کرد و اکنون اندکی کمتر از نصف میزان آن در سال ۱۹۶۰ است. به این ترتیب، جهان تا حدی همان مسیری را طی کرد که فون فورستر و همکارانش توصیه کرده بودند.
با وجود این، مقاله سال ۱۹۶۰ همچنان نمونه‌ای برجسته از ترکیب علم دقیق، مدل‌سازی ریاضی و صحنه‌پردازی رسانه‌ای برای ایجاد اثری ماندگار است. بنابراین، تاریخ ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶، برابر با جمعه ۲۲ آبان ۱۴۰۵، بیش از آنکه یک پیش‌گویی قطعی درباره پایان جهان باشد، یادآور محدودیت‌های پیش‌بینی‌های جمعیتی و اهمیت تغییر روندهای اجتماعی است.
منبع: فرارو
دیدگاه‌ها
ارسال نظر